Hình Tượng Ngựa: Biểu Tượng Của Xã Tắc Vững Bền Trong Lịch Sử Việt Nam
Không phải ngẫu nhiên mà Vua Trần Nhân Tông đã có những câu thơ trác tuyệt đề cao hình tượng con ngựa, gắn liền với Kim âu – biểu tượng cho sự vững bền của xã tắc. Sự kiện này diễn ra vào ngày 17 tháng 3 năm Mậu Tý (tức 18/4/1288), cách đây hơn 700 năm, khi quân dân Đại Việt đại thắng quân Nguyên Mông ở sông Bạch Đằng. Sau chiến thắng, Trần Nhân Tông dẫn triều đình về Chiêu Lăng (lăng của Hoàng đế đầu triều Trần Thái Tông, nay ở xã Hưng Hà, tỉnh Hưng Yên) để kính cáo thành tích trước tổ tiên.
Chợt thấy mấy con ngựa đá lấm bùn đứng trước lăng, nhà vua cảm thán: "Qua mấy phen binh lửa, giặc đã từng tràn đến đây đào phá lăng mà chưa phá kịp, chỉ làm cho mấy pho tượng ngựa vấy bùn mà lăng vẫn còn." Ngựa đá vẫn đứng vững dẫu có chồn chân, giống như hình ảnh quân dân Đại Việt gian lao trong cuộc chiến chống ngoại xâm nhưng cuối cùng vẫn bảo vệ được lăng vua như âu vàng muôn thuở (theo Viện Văn học, 1988).
Vai Trò Của Ngựa Trong Các Triều Đại Phong Kiến
Thời Lý đánh dấu kỷ nguyên độc lập tự chủ sau "đêm dài Bắc thuộc", nhưng liên tục phải đương đầu với các thế lực ngoại bang xâm lược. Những đoàn binh mã kéo đến Đại Việt thua trận đã bị thu rất nhiều ngựa. Thư tịch ghi lại năm 1012, Vua Lý Công Uẩn đặt tên một con ngựa của mình là Bạch Long Thần Mã vì mỗi khi vua sắp đi thì nó tất hí lên trước.
Đến thời Trần, kỵ binh trở thành một đội quân mạnh mẽ bên cạnh bộ binh và thủy binh, cùng sát cánh chiến đấu và chiến thắng quân xâm lược Nguyên Mông. Thời Lê, vai trò của kỵ binh càng quan trọng hơn. Trong tác phẩm "Lam Sơn thực lục", nhiều câu chuyện liên quan đến ngựa được kể lại, như chuyện Lê Lai cưỡi ngựa phi vào trận giặc để cứu chúa, hay ở núi Chí Linh, quân thiếu lương thực, Lê Lợi giết cả ngựa của mình đang cưỡi để cho quân lính ăn.
Các trận đánh lớn cũng thu được nhiều ngựa của giặc, chẳng hạn như trận đánh tan đội quân Vương Thông 5 vạn quân với 5.000 ngựa, bắt hơn 500 ngựa ở trận ải Pha Lũy, hay trận Chi Lăng đánh tan hơn 10 vạn quân, thu nhiều ngựa không kể xiết và chém đầu tướng giặc Liễu Thăng.
Ngựa Trong Nghệ Thuật Tạo Hình Việt Nam
Hình tượng ngựa đã ăn sâu vào tâm thức người Việt, thể hiện qua nhiều tác phẩm nghệ thuật qua các thời kỳ. Pho tượng ngựa bằng đá đầu tiên được biết tới là ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh, dựng năm 1057), với đặc điểm mắt nổi, mõm dài, bờm và đuôi dài, nằm trên bệ đá có hoa văn cánh sen. Đây được xem là sản phẩm giao lưu văn hóa giữa Đại Việt và Chăm Pa thời đó.
Thời Trần, hình ảnh ngựa được trang trí trên thạp gốm hoa nâu, với nét vẽ phóng khoáng trên băng trang trí chủ đạo giữa thân thạp. Trên lưng một con ngựa có người ngồi xổm dang tay, thể hiện sự khéo léo của nghệ nhân trong việc dùng bút khắc chìm và phủ men để tô điểm các đường viền mạnh mẽ.
Thời Lê, đặc biệt là thời Lê Trung Hưng, hình tượng ngựa trở nên phổ biến hơn, đa dạng và nhiều dòng hơn. Tượng ngựa bằng đá được trau chuốt thường gặp ở các lăng mộ quận công, với hai khối tượng đối xứng nhau mô tả quan hầu cầm cương dắt ngựa, kích thước gần bằng người thật. Đôi ngựa đá đẹp nhất có lẽ thuộc về lăng Dinh Hương tại Bắc Ninh, được tạc năm 1729.
Ngựa Trong Các Hiện Vật Và Tranh Dân Gian
Hình tượng ngựa còn xuất hiện trên các hiện vật quý như chân đèn hay lư hương bằng gốm. Cặp chân đèn gốm hoa lam sản xuất năm 1587 đời Mạc Mậu Hợp, cao 76 cm, có hình Long Mã với thân và bốn vó là ngựa nhưng được chắp đầu rồng. Một chiếc lư hương khác làm năm 1590 có hoa văn ngựa có cánh, được tô men màu nâu nổi bật trên nền mây xanh.
Thời Lê Trung Hưng thế kỷ 17, điêu khắc đình làng nở rộ, với các mảng chạm đẹp và đầy sức sống phản chiếu xã hội đương thời. Hình ảnh ngựa trở nên sống động hơn, như mảng chạm gỗ ở hương án chùa Bút Tháp tả ngựa có cánh đang phi nước đại, hay hình tượng ngựa đang phi trên bia đá ở chùa Linh Quang, Hải Phòng, niên đại 1719.
Muộn hơn, hình tượng ngựa còn được chạm khắc trên ván in bằng gỗ ở chùa Tây Mỗ (Hà Nội) trong cảnh khỉ đang cưỡi ngựa, ngựa đang bay trên mây. Một tượng ngựa bằng đá có mặt trong đình Hoàng Mai (Hà Nội) từ thế kỷ 18 được đặt giữa sân đình tăng thêm vẻ uy nghiêm.
Trong tranh dân gian, hình tượng ngựa xuất hiện đa dạng, từ cảnh chuột cưỡi ngựa trong tranh "Đám cưới chuột", ông hoàng cưỡi ngựa trong tranh Hàng Trống, đến cặp ngựa hồng, ngựa bạch trên tranh thờ trong đền Độc Lôi, Nghệ An. Theo thời gian, con ngựa đã được tôn làm thần (thần Bạch Mã), coi là biểu tượng của tia sáng, sự nhanh nhẹn, và hóa thân thành con vật cõng mặt trời chuyển động.
Truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân rồi bay về trời đến nay vẫn truyền tải khát vọng hòa bình của dân tộc, khẳng định vị trí không thể thay thế của hình tượng ngựa trong văn hóa và lịch sử Việt Nam.
