Nghề làm nước mắm trong nhà thùng ở Phan Thiết, một biểu tượng ẩm thực lâu đời của Việt Nam, đang có bước tiến quan trọng hướng tới sự công nhận cấp quốc gia. Ngày 30/1/2026, ông Trương Quang Hiến, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, cho biết hiệp hội đã chính thức đề nghị UBND tỉnh Lâm Đồng lập hồ sơ khoa học cho "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết" để đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong năm 2026.
Quy trình đề cử di sản văn hóa phi vật thể
Theo ông Hiến, đây là thủ tục đầu tiên và thiết yếu để các cơ quan có thẩm quyền tiến hành lập hồ sơ theo đúng quy định của Luật Di sản Văn hóa. Hiện tại, Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết đang phối hợp chặt chẽ với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng để triển khai việc củng cố các luận cứ khoa học, nhằm đảm bảo tính thuyết phục và đầy đủ của hồ sơ.
Đánh giá từ cơ quan chức năng
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng đã tiến hành rà soát kỹ lưỡng nội dung về lịch sử hình thành, quy trình chế biến cũng như giá trị văn hóa - kinh tế của nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết. Sau khi đối chiếu với tư liệu kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể hiện có, Sở nhận định rằng nghề này hoàn toàn đáp ứng các tiêu chí và điều kiện cần thiết để tiến hành lập hồ sơ.
Do đó, Sở đã kiến nghị UBND tỉnh chủ trương giao Sở chủ trì, phối hợp với các cơ quan và đơn vị liên quan thực hiện các bước, quy trình theo quy định. Mục tiêu là hoàn thiện Hồ sơ khoa học "Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết" và tham mưu UBND tỉnh trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong năm 2026.
Lịch sử và quy trình sản xuất độc đáo
Nước mắm Phan Thiết có lịch sử truyền thống lâu đời, bắt nguồn từ cuối thế kỷ 17, tức đã hơn 300 năm. Đến nay, thương hiệu này không chỉ nổi tiếng trong nước, có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố, mà còn vươn ra nhiều thị trường nước ngoài, khẳng định vị thế là biểu tượng văn hóa ẩm thực Việt Nam.
Trên thực tế, nước mắm Phan Thiết chủ yếu được làm từ cá cơm, cá nục và muối hạt, với hai phương thức ủ truyền thống đặc trưng:
- Thùng lều gỗ: Phương pháp cổ điển, sử dụng thùng gỗ lớn để ủ cá.
- Lu chượp: Dùng lu sành hoặc sứ để chứa hỗn hợp cá và muối.
Cá sẽ được ủ trong khoảng thời gian từ 8 đến 18 tháng, tự thủy phân để tạo ra nước mắm có màu sắc đặc trưng từ vàng rơm đến nâu đỏ cánh gián, cùng mùi thơm nồng nàn. Nước đầu tiên rút ra được gọi là mắm nhỉ hoặc mắm cốt, có chất lượng cao nhất. Sau đó, việc châm thêm nước để rút nước thứ hai tạo ra nước mắm ngang.
Quy mô sản xuất và đóng góp kinh tế
Hiện nay, trên địa bàn thành phố Phan Thiết (cũ) có khoảng hơn 200 cơ sở sản xuất kinh doanh nước mắm. Mỗi năm, các cơ sở này sản xuất ra hàng chục triệu lít nước mắm, đáp ứng nhu cầu trong và ngoài nước. Dù đều tuân theo quy trình kỹ thuật chế biến truyền thống, mỗi cơ sở lại sở hữu bí quyết sản xuất riêng và cách quảng bá sản phẩm độc đáo, góp phần tạo nên sự đa dạng cho thương hiệu chung.
Theo Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, hiệp hội hiện có 48 hội viên. Đáng chú ý, mỗi năm, các doanh nghiệp thành viên cung cấp ra thị trường khoảng 22 triệu lít nước mắm, mang lại doanh thu gần 1.000 tỷ đồng. Ngành nghề này không chỉ tạo việc làm ổn định cho 400 lao động thường xuyên mà còn thu hút hàng nghìn lao động thời vụ, góp phần giải quyết việc làm tại địa phương.
Hơn nữa, việc sản xuất nước mắm tiêu thụ khoảng 22.000 tấn cá mỗi năm, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ ngư dân duy trì sinh kế và bám biển, thúc đẩy phát triển bền vững ngành thủy sản.
Bối cảnh địa lý và hành chính của Lâm Đồng
Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, tỉnh Lâm Đồng đã trở thành tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước, với 24.233 km² và dân số gần 3,9 triệu người. Tỉnh sở hữu vị trí địa lý đặc biệt khi hội tụ lợi thế của cả ba vùng: cao nguyên, duyên hải và miền núi Tây Nguyên. Điều này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và du lịch mà còn giúp Lâm Đồng đóng vai trò đầu mối kết nối chiến lược giữa Đông Nam Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và toàn vùng Tây Nguyên.
Việc đề cử nghề nước mắm Phan Thiết trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là bước đi quan trọng trong bảo tồn văn hóa truyền thống, mà còn góp phần nâng cao giá trị thương hiệu, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội cho tỉnh Lâm Đồng và cả nước.
