Theo nhà nghiên cứu văn hóa và chuyên gia phong thủy Phạm Đình Hải từ Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, mâm ngũ quả trong ngày Tết không chỉ là một phần trang trí mà còn là biểu tượng sâu sắc của đạo hiếu và lòng thành kính. Các gia đình có thể linh hoạt bày biện tùy theo điều kiện và quan niệm riêng, nhưng tiêu chí quan trọng nhất vẫn là thể hiện sự tôn trọng và hiếu thảo với tổ tiên.
Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Của Mâm Ngũ Quả
Nguồn gốc của mâm ngũ quả gắn liền với truyền thống hái những loại quả thơm ngon từ vườn nhà để làm lễ vật trong các dịp lễ, Tết. Âm "ngũ" trong ngũ quả trùng với âm "ngũ" trong ngũ hành, dẫn đến nhiều người đồng nhất nó với các yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Quan niệm phổ biến cho rằng năm loại quả với màu sắc khác nhau tượng trưng cho ngũ hành, mang lại sự cân bằng và hài hòa.
Bên cạnh đó, "ngũ" còn đại diện cho năm ước nguyện cơ bản của gia chủ về một cuộc sống viên mãn: phúc (may mắn), quý (giàu có, sang trọng), thọ (sống lâu), khang (khỏe mạnh), và ninh (bình yên). Điều này làm cho mâm ngũ quả không chỉ là vật phẩm trang trí mà còn là lời cầu chúc sâu sắc cho gia đình.
Sự Khác Biệt Trong Cách Bày Mâm Ngũ Quả Theo Vùng Miền
Ở mỗi vùng miền, phong tục chọn lựa và bày biện mâm ngũ quả có sự khác biệt rõ rệt, phụ thuộc vào khí hậu, sản vật địa phương và quan niệm văn hóa.
Miền Bắc: Chú Trọng Màu Sắc Và Ngũ Hành
Người miền Bắc thường ưu tiên chọn các loại quả có màu sắc tượng trưng cho ngũ hành. Màu xanh đại diện cho sự ổn định và bình an, màu đỏ hoặc cam tượng trưng cho may mắn, và màu vàng biểu thị cho phát tài phát lộc. Các loại quả phổ biến bao gồm chuối xanh, bưởi vàng, phật thủ xanh, cam, quýt, và quất.
- Chuối xanh: Tượng trưng cho gia đình sum vầy, quây quần và sự chở che.
- Phật thủ xanh: Được xem như bàn tay Phật che chở cho cả gia đình.
- Bưởi vàng: Mang ý nghĩa cầu mong sự an khang và thịnh vượng.
Theo chuyên gia ẩm thực Vũ Thị Tuyết Nhung, cách bày biện ở miền Bắc thường sử dụng một nải chuối lớn để "ôm" trọn quả bưởi, sau đó xếp xung quanh các loại quả nhỏ hơn như cam, quýt, táo, và ớt. Ngày nay, với sự đa dạng của trái cây, nhiều gia đình có thể bày từ 7 đến 11 loại quả, thường chọn số lẻ với quan niệm mang lại may mắn.
Miền Nam: Ước Nguyện "Cầu - Vừa - Đủ - Sung - Sài"
Miền Nam với khí hậu nhiệt đới có nguồn hoa trái phong phú, nhưng tiêu biểu nhất là xoài, dừa, dứa (thơm, khóm), đu đủ, và dưa. Người dân ở đây thường bày mâm ngũ quả theo mong ước "cầu - vừa - đủ - sung - sài", tương ứng với mãng cầu, dừa, đu đủ, sung, và xoài.
Cách bày biện bắt đầu với những quả lớn như mãng cầu, đu đủ, và dừa được đặt ở dưới, sau đó xếp các quả nhỏ lên trên để tạo hình ngọn tháp. Ngoài ra, nhiều gia đình còn bày thêm cặp dưa hấu trên bàn thờ. Điều thú vị là người miền Nam thường tránh các loại quả như chuối vì cách phát âm gần giống "chúi nhủi", hay cam, quýt vì dễ liên tưởng đến "quýt làm cam chịu".
Miền Trung: Đơn Giản Và Thiết Thực
Do điều kiện thời tiết và thổ nhưỡng khó khăn, người miền Trung có cách bày biện mâm ngũ quả khá đơn giản. Họ thường đặt quả dứa ở vị trí cao nhất, xung quanh là các loại quả như xoài, thanh long, táo, nho, và quýt. Các quả to nặng được đặt ở giữa, xen kẽ với những quả nhỏ hơn để tạo sự cân đối và hài hòa.
Kết Luận
Mâm ngũ quả không chỉ là một phần không thể thiếu trong ngày Tết mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc, thể hiện đạo hiếu và những ước nguyện tốt đẹp của mỗi gia đình. Dù có sự khác biệt trong cách bày biện giữa các vùng miền, điểm chung vẫn là lòng thành kính và mong muốn một năm mới an lành, sung túc. Việc hiểu rõ ý nghĩa và cách thức bày biện sẽ giúp chúng ta trân trọng hơn nét đẹp truyền thống này.
