Từng là niềm tự hào của vùng cù lao Tân Châu, Phú Tân (An Giang), làng trầu Long Sơn nay chỉ còn là dư âm của một thời vàng son. Dải đất ven sông Tiền từng nổi tiếng với thương hiệu lụa Lãnh Mỹ A và những bãi trầu xanh ngát, trải dài hơn 3 km dọc Tỉnh lộ 954. Trải qua nhiều biến động địa giới, xóm trầu năm xưa đã sáp nhập thành xã Phú Lâm. Ông Vương Văn Biên (62 tuổi, ấp Long Hòa 1) là thế hệ thứ ba gắn bó với cây trầu cho biết, loại cây dây leo này đã bén rễ ở địa phương gần 100 năm. Các bậc tiền bối từng mua giống trầu Bà Điểm (Hóc Môn) về trồng, tận dụng phân tơ tằm từ xứ lụa Tân Châu để bón, tạo nên lá trầu bóng mượt, xanh vượt trội.
Ký ức một thời vàng son
Ông Biên nhớ lại thời thơ ấu quẩn quanh bên ông bà phụ thu hoạch trầu. Cây trầu rất kén đất, chỉ ưa gò cao không ngập úng nhưng lại cần nhiều nước. Nhờ nằm cạnh sông Tiền, nhà vườn chủ động tưới tiêu ngay từ đầu. Ngày xưa, lá trầu hiện diện trong mọi nghi lễ: từ mâm cúng gia tiên, ngày Tết, đến cau trầu trong đám cưới. Trao lá trầu từng là lời tỏ tình thầm kín, và tục ăn trầu là thói quen khó bỏ của các bà, các cô.
Thăng trầm cùng thời gian
Theo thời gian, làng lụa Lãnh Mỹ A mai một, vùng trầu xanh cũng chung số phận. Diện tích canh tác thu hẹp còn gần 40 ha. Nhiều hộ dỡ giàn, chuyển sang cây trồng khác hoặc xây nhà. Lớp trẻ không mặn mà, chỉ còn người cao tuổi bám trụ vì cái nghĩa. Ông Biên trải lòng: nghiệp trồng trầu cũng như đời người, luôn thăng trầm theo giá cả. Mùa cao điểm từ tháng Chạp đến hết tháng Hai, nhu cầu tăng cao phục vụ cưới và Tết. Lá tuyển chọn có giá 10-12 triệu đồng/muôn (1.000 lá). Dịp lễ vía Bà Chúa Xứ núi Sam, giá dao động 4-6 triệu đồng/muôn. Các tháng còn lại, giá duy trì 1,5-2,5 triệu đồng/muôn.
Kỹ thuật canh tác và thu nhập ổn định
Theo ông Biên, trầu xuống giống hơn bốn tháng cho thu hoạch đợt đầu. Sau mỗi đợt hái, 20 ngày sau lá lại mọc, chu kỳ liên tục. Trung bình một công đất mỗi đợt thu hoạch khoảng ba muôn lá. Nhà vườn chủ yếu bón phân chuồng hữu cơ, tiết kiệm chi phí. Lá có vị cay nồng tự nhiên, ít sâu rầy, nhưng rất nhạy cảm với gió bấc. Tháng 10, 11 âm lịch, nếu không phun thuốc phòng ngừa, cả vườn có thể chết dây. Ông Biên, vốn là giáo viên nghỉ hưu, chia sẻ: suốt những năm đứng lớp, ông chọn thâm canh trầu vì công việc nhàn nhã hơn lúa hay rẫy. Chỉ cần lo nước tưới, phân chuồng, trầu chịu nhiệt tốt, không ngại mưa nắng. Nhờ mảnh vườn hơn 1.000 m² với 600 trụ trầu, ông nuôi hai con học đại học thành tài và xây nhà khang trang.
Làng nghề vẫn âm thầm chảy
Ngày thu hoạch rộ, cả xóm rộn rã tiếng cười nói. Người hái lá, xếp liễn, ốp trầu... Mỗi công đoạn mang lại thu nhập vài trăm nghìn đồng/ngày. Dù văn hóa ăn trầu mai một, nhưng thị trường tâm linh, thờ cúng, nghi lễ truyền thống vẫn xem đây là vật phẩm không thể thiếu. Đáng chú ý, vài năm gần đây, phong trào nuôi cá bè nở rộ, các chủ bè mua lá trầu thả xuống nước trị bệnh cho thủy sản. Đây là lối thoát bất ngờ, giúp đầu ra lá trầu điều tiết tự nhiên.
Niềm tự hào của người bám trụ
Bà Lê Kim Tuyến (cùng ấp Long Hòa 1) sở hữu khoảng 600 gốc trầu. Bà cho biết, phụ nữ Khmer vẫn còn tục nhai trầu, đầu ra ổn định. Trước đây, thương lái thu gom xuất sang Campuchia; hiện số lượng giảm nhưng vẫn duy trì. Bà Tuyến cũng là đời thứ ba nối nghiệp. Bấy nhiêu năm thăng trầm, cuộc đời bà gắn với những dây trầu. Làng trầu vang bóng một thời nay không còn nhộn nhịp, nhưng những người bám trụ vẫn tràn đầy tự hào. Suốt hàng chục năm, dải lá xanh mướt đã nuôi sống bao gia đình, chắp cánh ước mơ cho con cháu. Họ vui vì nhận ra rằng, dẫu cuộc sống đổi thay, thứ lá cay nồng vẫn giữ vị trí trang trọng trong các dịp lễ Tết, giỗ chạp, cưới hỏi như một nét đẹp văn hóa tâm linh bền bỉ.
