Làng Tương Bình Hiệp xưa được mô tả chỉ có vài ngôi nhà nhỏ chuyên cưa, xẻ gỗ, phủ sơn và vẽ hình cây cảnh, biển trời, sông nước, con người để trang trí nhà cửa. Dần dà, theo thời gian, nhiều lớp người đến học, làm nghề và định cư, đưa làng nghề trở nên uy tín khắp xứ Nam Bộ. Vào những năm 1990, quy mô sản xuất rất lớn, gần như 100% hộ dân tham gia làm nghề. Nghệ nhân sơn mài Lê Bá Linh, người sáng lập thương hiệu Tư Bốn, nhớ lại: “Công việc lúc đó đông vui đến mức cả giáo viên hay nhân viên văn phòng cũng tranh thủ thời gian rảnh hoặc buổi tối để làm thêm sơn mài nhằm tăng thu nhập”.
Thách thức bảo tồn làng nghề
Hiện nay, nhu cầu thị trường đối với tranh sơn mài không còn lớn, lại gặp cạnh tranh từ những mặt hàng mới giá rẻ. Làng nghề hao hụt dần, lớp trẻ không mặn mà, khiến bài toán bảo tồn đứng trước nhiều thách thức. Một hướng đi mới đã được xác định cho Tương Bình Hiệp: thay vì chỉ tập trung vào sản xuất hàng công nghiệp, làng đang theo đuổi định hướng phát triển du lịch xanh, mở ra không gian vừa bảo tồn vừa trình diễn.
Những nỗ lực hiện tại
Ở Tương Bình Hiệp ngày nay, một số nghệ nhân lớn tuổi đã lập phòng trưng bày mô phỏng làng nghề xưa. Các xưởng còn hoạt động cũng cố gắng lưu giữ hình ảnh khu vực quậy sơn, ủ sơn đặc trưng của nghề sơn mài. Theo nghệ nhân Tư Bốn, cần có thêm đầu tư và hỗ trợ bài bản cho khu vực tham quan, nơi nghệ nhân có thể trực tiếp thực hiện và hướng dẫn du khách tham gia vào các quy trình kỹ thuật độc đáo như cẩn trứng, cưa ốc, khảm xà cừ và vẽ tranh. Việc du khách, đặc biệt là trẻ em, trực tiếp trải nghiệm kỹ thuật làm nghề sẽ góp phần lưu giữ văn hóa hiệu quả hơn so với chỉ nhìn qua hình ảnh.
“Chúng tôi cũng đang hướng tới mô hình sản xuất xanh, sử dụng vật liệu và quy trình ít tác động tiêu cực đến môi trường mà vẫn bảo đảm chất lượng nghệ thuật của sản phẩm”, nghệ nhân Tư Bốn chia sẻ.
Đề xuất từ nghệ nhân
Ông Trần Thành Danh, họa sĩ sơn mài với hơn 40 năm kinh nghiệm, đề xuất: “Chúng tôi mong rằng sẽ có một không gian cho nghệ nhân lớn tuổi, nơi xây dựng các câu lạc bộ hoặc không gian làm việc để các nghệ nhân cao tuổi, những người vẫn còn tâm huyết nhưng sức khỏe đã giảm sút, có nơi để vẽ tranh, sáng tác và giao lưu”. Thông qua du lịch, làng nghề có thể kích thích niềm đam mê của thế hệ trẻ, tạo điều kiện để họ học hỏi và sáng tạo dựa trên kỹ thuật truyền thống hàng trăm năm.
Kế hoạch bảo tồn và phát triển
Bảo tồn làng nghề đã nuôi sống bao thế hệ, giúp con cháu học hành thành đạt và có công ăn việc làm ổn định, đang được địa phương dần hiện thực hóa thành những nhiệm vụ, kế hoạch cụ thể. Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục thực hiện Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp gắn với khai thác du lịch văn hóa. Đồng thời, địa phương đang xúc tiến các thủ tục để đưa Tương Bình Hiệp tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, qua đó nâng tầm giá trị nghề sơn mài truyền thống.
