Giảng viên trẻ đề xuất cách thẩm mỹ hóa hệ giá trị quốc gia trong giáo dục đại học
Trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 – 2030, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đề cập đồng bộ đến các khái niệm cốt lõi: hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Mục tiêu là xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu văn hóa - nghệ thuật kiêm giảng viên trẻ, Phạm Minh Quân chia sẻ cách hiểu và lan tỏa những hệ giá trị này trong môi trường đại học, với sinh viên làm trung tâm.
Hệ giá trị không phải khẩu hiệu mà cần trải nghiệm thực tế
Theo Phạm Minh Quân, các khái niệm như hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa hay chuẩn mực con người Việt Nam không phải điều gì hoàn toàn mới, mà là cách gọi lại mạch nguồn đã tồn tại lâu dài trong đời sống. Điều mới mẻ nằm ở việc chúng ta ý thức rõ hơn rằng văn hóa không chỉ là di sản quá khứ, mà là một cấu trúc sống cần được diễn giải liên tục trong bối cảnh hiện đại.
Với sinh viên ngày nay, các hệ giá trị không thể tồn tại dưới dạng khẩu hiệu, mà phải đi vào trải nghiệm cụ thể qua:
- Cách ứng xử trong gia đình
- Tinh thần tôn trọng sự khác biệt
- Ý thức cộng đồng
- Trách nhiệm sáng tạo
Từ góc nhìn giáo dục nghệ thuật, anh tin rằng hệ giá trị chỉ có sức sống khi được thẩm mỹ hóa trong đời sống. Một đồ án thiết kế khai thác chất liệu dân gian, một bộ phim ngắn kể câu chuyện về gia đình ngày Tết, hay một triển lãm nhỏ trong khuôn viên trường đều là cách để người trẻ chạm vào giá trị bằng cảm xúc và trải nghiệm, không phải bằng định nghĩa đơn thuần.
Đứt gãy văn hóa: Thách thức hay cơ hội sáng tạo?
Hiện nay, sự dịch chuyển của người trẻ từ nông thôn ra thành thị đang làm thay đổi nhiều thiết chế gia đình và cộng đồng. Phạm Minh Quân không xem đây chỉ là nguy cơ, mà còn là một quá trình tái cấu trúc văn hóa. Anh gọi hiện tượng này là những đứt gãy, khi nhiều bạn sinh ra ở đô thị không còn hình dung được thế giới mục đồng, còn nông thôn lại dần đánh mất nhịp sống quen thuộc trước đô thị hóa.
Tuy nhiên, đứt gãy không đồng nghĩa với chấm hết, mà cho thấy chúng ta đang đứng giữa một bước ngoặt. Anh nhấn mạnh rằng truyền thống luôn biến đổi để tiếp tục tồn tại và phát triển. Vấn đề nằm ở cách tiếp cận: nếu chỉ đóng khung truyền thống trong bảo tàng, người trẻ sẽ thấy xa lạ, nhưng nếu biến nó thành chất liệu của đời sống đương đại, sự kết nối sẽ tự nhiên quay lại.
Tác động của văn hóa xem – nghe – lướt đến hệ giá trị
Văn hóa xem – nghe – lướt đang dần lấn át văn hóa đọc, đặc biệt trong giới trẻ. Phạm Minh Quân nhận định sự lên ngôi của hình ảnh và video ngắn là thực tế không thể đảo ngược, mang lại cả cơ hội lẫn thách thức:
- Cơ hội: Tri thức được phổ biến nhanh hơn, nghệ thuật có thêm kênh biểu đạt, sinh viên dễ tiếp cận thế giới đa chiều.
- Thách thức: Tư duy dễ bị phân mảnh, chiều sâu suy tưởng bị bào mòn, cá nhân quen với tri thức đóng gói.
Là dịch giả và giảng viên, anh cảm nhận rõ sự chuyển biến này ngay trong lớp học và tìm cách cân bằng giữa truyền thống và hiện đại.
Phương pháp giảng dạy: Đưa di sản vào sáng tạo đương đại
Trong các học phần giảng dạy, Phạm Minh Quân luôn nhấn mạnh với sinh viên rằng di sản không phải kho mẫu để chép lại, mà là một hệ sinh thái ý nghĩa và biểu tượng cần được thấu hiểu trước khi chuyển hóa thành sáng tạo. Anh thiết kế bài tập theo hướng tinh chỉnh phù hợp với từng chuyên ngành:
- Nghệ thuật tạo hình đương đại: Sinh viên được khuyến khích đối thoại với biểu tượng dân gian bằng ngôn ngữ tạo hình đa dạng.
- Nhiếp ảnh nghệ thuật: Tiếp cận di sản qua câu chuyện đời sống đương thời của cộng đồng.
- Thiết kế đồ họa, nội thất: Đi sâu vào logic cấu trúc, vật liệu, tinh thần thủ công để tránh biến họa tiết truyền thống thành trang trí rỗng.
- Quản trị đô thị thông minh và bền vững: Nghiên cứu không gian văn hóa đặc thù như chợ, đình, phố nghề để đề xuất giải pháp tái sinh đô thị dựa trên bản sắc.
- Quản lý giải trí và sự kiện: Xây dựng kịch bản sự kiện đương đại trên nền chất liệu bản địa, gắn với kinh tế sáng tạo.
Cách làm này phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa mà Đại hội XIV đã nhấn mạnh: biến sức mạnh văn hóa và con người thành nguồn lực nội sinh cho phát triển. Quan trọng nhất, anh đưa sinh viên ra khỏi không gian khép kín của lớp học để bước vào đời sống thông qua điền dã ở làng nghề, gặp gỡ nghệ nhân, thực hiện dự án cùng cộng đồng.
Khi chạm vào những thực hành sống động ấy, sinh viên nhận ra truyền thống không phải là lớp vỏ hình thức cũ kỹ, mà là tinh thần sáng tạo bền bỉ đã nuôi dưỡng con người Việt qua nhiều thế hệ. Từ điểm tựa này, người trẻ có thể bước vào thị trường sáng tạo hôm nay với tâm thế và căn cước văn hóa vững vàng.
Phạm Minh Quân hiện là Giảng viên Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội). Anh là chủ biên, đồng tác giả nhiều công trình chuyên khảo, dịch giả sách và tác giả các tiểu luận khoa học về nhân học văn hóa, lý luận, phê bình và lịch sử nghệ thuật.
