Lễ Trừ Tịch: Nghi thức chuyển giao năm cũ và năm mới
Lễ giao thừa, hay còn được biết đến với tên gọi truyền thống là lễ Trừ Tịch, mang ý nghĩa sâu sắc trong văn hóa Việt Nam. Theo cách hiểu từ xa xưa, "Trừ" ám chỉ việc giao lại chức quan, còn "Tịch" nghĩa là ban đêm. Do đó, lễ Trừ Tịch chính là nghi lễ diễn ra vào thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Đây được xem là khoảnh khắc tiễn đưa vị thần cai quản năm cũ, đồng thời đón chào vị thần của năm mới về trông coi nhân gian.
Nguồn gốc và quan niệm dân gian về Hành khiển
Theo các chuyên gia văn hóa, người Việt xưa tin rằng mỗi năm có một vị Hành khiển thay mặt trời trông coi việc nhân gian, còn gọi là Đương niên chi thần. Mỗi vị Hành khiển lại có một phán quan đi theo để phụ giúp trong công việc. Tổng cộng có 12 vị Hành khiển, luân phiên cai quản theo 12 con giáp, hết năm Hợi thì quay lại năm Tý, tạo nên một chu kỳ tuần hoàn.
Trong quan niệm dân gian, các vị Hành khiển có người hiền lành, người nghiêm khắc. Có năm xảy ra những thiên tai như hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh hay mất mùa, người xưa tin rằng đó là do sớ tấu của Hành khiển, nhằm nhắc nhở vua quan và dân chúng sống cho phải đạo, tu tâm dưỡng tính.
Nghi thức cúng lễ Trừ Tịch truyền thống
Lễ Trừ Tịch vì thế mang ý nghĩa tiễn và đón các vị Hành khiển, Phán quan của năm cũ và năm mới, đồng thời cầu cúng Bản cảnh Thành hoàng và Thổ địa Thần kỳ. Ngày xưa, nhiều làng xã lập hương án ngoài trời như sân đình, văn chỉ, thậm chí ở ngã ba trước điếm canh, bày đủ hương hoa, trầu rượu, xôi gà, trống chiêng vang lên suốt đêm. Còn trong các gia đình, lễ giao thừa chủ yếu được cúng ngoài sân, không làm riêng trong nhà.
Người xưa cho rằng, thời khắc bàn giao giữa các vị thần diễn ra rất gấp gáp, nên các ngài chỉ kịp chứng giám lòng thành ngoài sân, chứ không vào sâu trong nhà. Từ đó, hình thành quan niệm mâm cúng giao thừa càng chu đáo thì càng gặp nhiều may mắn trong năm mới. Trong khi đó, mâm cúng trong nhà lại dành để tưởng nhớ ông bà, tổ tiên, thể hiện lòng hiếu kính.
Vì vậy, mâm cúng giao thừa của mỗi gia đình thường được chuẩn bị khá kỹ lưỡng, vừa để tạ ơn đất trời, vừa để bày tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên. Ngày trước, sau khi xong mâm cơm tất niên chiều 30 tết, cả nhà lại tiếp tục cùng nhau lo liệu mâm cúng giao thừa, như một nghi thức khép lại năm cũ và mở ra năm mới một cách trọn vẹn.
Ý nghĩa tâm linh và giá trị gia đình trong đêm giao thừa
PGS.TS Nguyễn Ngọc Thơ, Giảng viên cao cấp Viện Phát triển năng lực lãnh đạo Đại học Quốc gia TP.HCM cho hay, người Việt xem trọng ngưỡng ban đầu, cho rằng "đầu xuôi đuôi lọt" nên thời khắc đầu tiên của năm mới (giao thừa) rất được coi trọng, trở thành một "ngưỡng" tâm lý và cả góc độ tâm linh sâu sắc. Vào thời khắc này, người Việt có xu hướng tạm gác lại hết mọi bộn bề của cuộc sống, những cái làm được và chưa làm được của năm qua, tạm quên đi vai trò xã hội cá nhân để dành thời gian bên gia đình mình.
Đây cũng là thời khắc các thành viên trong cùng một gia đình quây quần bên nhau ở thời khắc chuyển giao từ năm cũ qua năm mới, là cơ hội để các thành viên trong gia đình xích lại gần nhau hơn, cảm nhận rõ hơn mối quan hệ giữa mình và các thành viên xung quanh, và hiểu rõ hơn vai trò, trách nhiệm của mình đối với gia đình.
Ở các vùng nông thôn trước đây, các gia đình còn có thói quen cùng nhau xem ti vi, kể chuyện, nghe nhạc bên mâm cỗ giao thừa. Từ đó, mọi người có xu hướng đoàn tụ bên gia đình, không đi ra ngoài vào đêm giao thừa. Con cái khi trưởng thành, có gia đình riêng cũng tranh thủ về quê đón tết cùng cha mẹ, cùng nhau đón giao thừa, một mặt tìm kiếm cảm giác ấm cúng, hạnh phúc bên bố mẹ mình, mặt khác cũng muốn tạo dựng những trải nghiệm và ký ức tốt đẹp cho con cái, gìn giữ nét văn hóa truyền thống.
Như vậy, lễ Trừ Tịch không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là dịp để củng cố tình cảm gia đình, khẳng định giá trị văn hóa truyền thống của người Việt trong dòng chảy hiện đại.
