Họa sĩ Lê Thiết Cương giải mã cốt cách người Việt qua 'Nhà và Người'
Cuốn sách Nhà và Người của cố họa sĩ Lê Thiết Cương, xuất bản năm 2024 và đang được đề cử Giải thưởng Sách quốc gia 2025, đã trở thành một tác phẩm quan trọng khám phá văn hóa đô thị Việt Nam. Qua những trang viết tinh tế, tác giả mượn chuyện nhà, chuyện đất và nước để lý giải cốt cách con người qua từng vùng văn hóa, từ Hà Nội "phố - làng" đến Sài Gòn "kênh rạch" và Huế "vườn".
Sài Gòn - TP.HCM: Đô thị của sự cởi mở và đa văn hóa
Theo Lê Thiết Cương, Sài Gòn - TP.HCM là một vùng đất mang tạng tính thủy động, luôn cởi mở và sẵn lòng dung dưỡng những giá trị đa văn hóa. Ông mô tả đây là "đô thị trong kênh rạch", thấm đẫm chất "thủy" của vùng cửa sông, cửa biển, nơi người dân năng động, cởi mở, liều lĩnh và dễ thích nghi.
Chất đa văn hóa này không chỉ thể hiện trong kiến trúc mà còn thấm đẫm trong đời sống thường nhật, đặc biệt qua phong vị ẩm thực phong phú. Tác giả nhận thấy các món lẩu hay phở Sài Gòn với đủ loại thức ăn chính là biểu tượng cho sự dung nạp, kết hợp nhiều yếu tố văn hóa khác nhau trong một chỉnh thể.
Ông cũng chỉ ra rằng đa tín ngưỡng là một nét văn hóa của đời sống Sài Gòn, nơi mọi tôn giáo đều mang đến sự an ủi và hướng thiện. Sự cởi mở này giúp các loại hình nghệ thuật như cải lương hay tấu hài phát triển mạnh mẽ nhờ tính quần chúng và giản dị.
Tuy nhiên, Lê Thiết Cương bày tỏ sự tiếc nuối sâu sắc trước những di sản dần bị mất đi do quá trình phát triển, như hình ảnh Bến Bình Đông "trên bến dưới thuyền" hòa quyện kiến trúc Việt - Hoa - Pháp nay chỉ còn là ký ức.
Hà Nội: Đô thị của sự dưỡng tính và gốc làng
Khác với tính "thủy" náo nhiệt của Sài Gòn, Hà Nội trong cảm quan của Lê Thiết Cương là vùng đất thiên về tính "dưỡng". Ông mô tả nơi đây như một cục nam châm tĩnh lặng, thu hút tinh hoa từ mọi miền và che chở cho biết bao danh sĩ, giai nhân suốt nhiều đời qua.
Cấu trúc "phố - làng" tạo nên những sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt, như nghề thuốc ở Lãn Ông gắn liền với làng Ninh Hiệp. Theo tác giả, phía sau sự hào hoa của phố thị luôn ẩn chứa một cội rễ làng quê sâu xa, nửa quê nửa tỉnh rất đặc trưng.
Lê Thiết Cương dành tình yêu cho Hà Nội từ những điều nhỏ bé như tiếng líp xe đạp cũ kỹ gợi nhớ thời bao cấp đầy hoài niệm. Vỉa hè ở Hà Nội còn là một không gian nghệ thuật được "thiết kế" bằng những câu chuyện đời và sắc màu bốn mùa, từ gánh cốm xanh đến những xe hoa bưởi Diễn.
Ông nhận định: "Chỉ cần để nguyên cái đời sống vỉa hè với những gánh hàng rong hoa quả, quà bánh đó thôi thì Hà Nội đã đẹp lắm rồi, đã là một tác phẩm trình diễn, một tác phẩm sắp đặt rất hiện đại, rất hấp dẫn, rất duyên."
Huế: Đô thị trong vườn với vẻ trầm mặc
Trong tác phẩm, Lê Thiết Cương cũng đề cập đến Huế như một "đô thị trong vườn" thiên về tĩnh tại và dưỡng tính. Ông lý giải rằng người Huế nghiêng về chất thổ, khép kín và thủ cựu hơn so với người Sài Gòn hay Hà Nội, tạo nên một khí chất riêng biệt cho vùng đất cố đô.
Qua ba lát cắt đô thị này, tác giả đã dựng lên một bản đồ văn hóa sống động, nơi mỗi vùng miền mang một "khí chất" riêng, phản ánh cốt cách con người qua lăng kính địa - văn hóa. Cuốn sách không chỉ là một công trình nghiên cứu kiến trúc mà còn là một hành trình khám phá tâm hồn người Việt, lưu giữ những giá trị văn hóa đang dần biến đổi trong thời đại mới.
