Tại Hội nghị toàn quốc triển khai Nghị quyết 79 về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 25/2/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định: Phát triển công nghiệp văn hóa để văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực kinh tế, vừa là sức mạnh mềm của quốc gia. Như vậy, phát triển công nghiệp văn hóa không còn là câu chuyện riêng của nghệ thuật hay giải trí, mà đã trở thành định hướng phát triển quốc gia, xây dựng đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới với mô hình tăng trưởng chuyển mạnh từ chiều rộng sang chiều sâu, từ khai thác tài nguyên sang khai thác tri thức, sáng tạo và sức mạnh mềm văn hóa.
Kiến trúc - nền tảng không gian của công nghiệp văn hóa
Không một ngành công nghiệp văn hóa nào có thể phát triển nếu thiếu không gian kiến trúc phù hợp. Trong quá khứ, đình làng với sân đình, hồ đình là nơi diễn ra hội làng, diễn chèo, múa rối nước. Ở thời hiện đại, ngành điện ảnh cần phim trường và bối cảnh đô thị, các di sản thiên nhiên, di sản kiến trúc hay các công trình kiến trúc hiện đại đặc sắc. Nghệ thuật biểu diễn cần quảng trường, nhà hát, sân vận động thể thao, không gian công cộng. Kinh tế đêm cần phố đi bộ, bến nước, bến sông. Du lịch văn hóa cần các khu phố di sản, công trình biểu tượng và cảnh quan đặc sắc. Thiết kế sáng tạo cần các trung tâm đổi mới, không gian làm việc cộng đồng và hệ sinh thái đô thị sáng tạo. Tất cả cho thấy kiến trúc chính là hạ tầng vật chất của công nghiệp văn hóa.
Nhìn ra thế giới, những đô thị thành công nhất đều biết khai thác sức mạnh của kiến trúc và không gian văn hóa. Paris trở thành kinh đô ánh sáng nhờ nghệ thuật cấu trúc đô thị và di sản kiến trúc đặc sắc. Bilbao từng là thành phố công nghiệp suy thoái nhưng đã hồi sinh nhờ Bảo tàng Guggenheim của KTS Frank Gehry. Singapore xây dựng thương hiệu quốc gia dựa trên đô thị xanh và kiến trúc tương lai. Hàn Quốc với Seoul đã phát triển công nghiệp sáng tạo bằng tái sinh đô thị, khôi phục dòng suối Cheonggyecheon và biến K-pop, K-drama thành công cụ quyền lực mềm.
Việt Nam có lợi thế lớn để phát triển công nghiệp văn hóa
Đối với Việt Nam, đây là vấn đề đặc biệt quan trọng. Một đất nước có lịch sử hàng nghìn năm văn hiến, văn hóa đa dạng và cảnh quan đặc sắc hoàn toàn có khả năng phát triển công nghiệp văn hóa thành ngành kinh tế mũi nhọn. Để làm được điều đó, cần có nền quản trị kiến tạo, nền kiến trúc mang bản sắc, không gian văn hóa hấp dẫn và các đô thị đủ sức cạnh tranh toàn cầu. Theo UNESCO, kiến trúc nằm trong nhóm các ngành công nghiệp sáng tạo. Giá trị cốt lõi của kiến trúc không chỉ nằm ở vật liệu hay chi phí xây dựng mà ở tư duy sáng tạo, tri thức, bản sắc và khả năng tổ chức không gian sống. Một đồ án quy hoạch tốt có thể làm gia tăng giá trị đất đai và chất lượng đô thị hàng trăm năm. Một công trình biểu tượng có thể tạo thương hiệu quốc gia và thu hút hàng triệu du khách. Một khu phố sáng tạo có thể trở thành trung tâm khởi nghiệp và kinh tế tri thức. Một không gian công cộng hấp dẫn có thể thúc đẩy thương mại, du lịch và kinh tế đêm.
Sau Đại hội XIV của Đảng, đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, đẩy mạnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế sáng tạo. Trong bối cảnh đó, kiến trúc không còn là ngành phụ trợ cho xây dựng mà phải trở thành ngành kinh tế văn hóa có giá trị gia tăng cao. Điều này đòi hỏi thay đổi căn bản trong nhận thức xã hội về nghề KTS. Họ không chỉ là người vẽ nhà mà là người kiến tạo không gian văn hóa, tổ chức đời sống cộng đồng và định hình tương lai đô thị.
Từ thiết kế công trình đến kiến tạo sức mạnh mềm quốc gia
Một quốc gia muốn phát triển công nghiệp văn hóa thành công phải có hình ảnh nhận diện rõ ràng. Bản sắc quốc gia không thể chỉ truyền tải qua khẩu hiệu mà phải thể hiện bằng không gian, cảnh quan và kiến trúc. Một nền kiến trúc mất bản sắc sẽ khiến đô thị vô danh, nghèo cảm xúc và khó cạnh tranh quốc tế. Ngược lại, nền kiến trúc biết kết hợp truyền thống với hiện đại sẽ tạo sức hút đặc biệt. Việt Nam có lợi thế lớn: kiến trúc nhiệt đới, văn hóa làng xã, cấu trúc đô thị ven sông, cảnh quan tự nhiên đa dạng, di sản phong phú, tri thức bản địa về khí hậu và vật liệu. Trong cạnh tranh toàn cầu, sức mạnh mềm văn hóa nhiều khi có ảnh hưởng lâu dài hơn sức mạnh kinh tế. Kiến trúc là công cụ quan trọng để nâng cao vị thế quốc gia.
Thách thức và giải pháp cho đô thị Việt Nam
Một trong những thách thức lớn nhất là nhiều đô thị phát triển thiếu bản sắc và chiều sâu văn hóa, bị cuốn vào vòng xoáy bất động sản hóa, bê-tông hóa và phát triển ngắn hạn. Hệ quả là không gian công cộng suy giảm, di sản bị xâm lấn, cảnh quan tự nhiên bị phá vỡ, nhiều đô thị trở nên giống nhau, chất lượng sống giảm sút. Theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, Việt Nam phải chuyển từ mô hình đô thị tăng trưởng nóng sang đô thị văn hóa và sáng tạo. Trong mô hình đó, kiến trúc có vai trò trung tâm: tái thiết khu công nghiệp cũ thành không gian sáng tạo, phục hồi dòng sông đô thị, phát triển quảng trường và không gian công cộng, kết nối di sản với đời sống hiện đại, hình thành hành lang văn hóa, xây dựng biểu tượng đô thị mới.
Không gian quanh Hồ Hoàn Kiếm tại Hà Nội là thí dụ tiêu biểu. Đây không chỉ là khu vực cảnh quan văn hóa-lịch sử mà còn là trung tâm công nghiệp văn hóa của Thủ đô, nơi hội tụ du lịch, nghệ thuật đường phố, ký ức đô thị, không gian đi bộ, thương mại văn hóa, biểu tượng lịch sử quốc gia. Nếu được quy hoạch và quản trị đúng hướng, các không gian như Hồ Gươm, Hồ Tây, sông Hồng của Hà Nội, hay các đô thị di sản như Huế, Hội An, Đà Lạt sẽ trở thành những trung tâm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh quốc tế và lan tỏa toàn cầu.
Thách thức lớn nhất của kiến trúc Việt Nam không phải thiếu tài năng mà là thiếu triết lý phát triển dài hạn. Phải thay đổi tận gốc tư duy phát triển: kiến trúc không chỉ tạo ra công trình mà phải tạo ra chất lượng sống, lấy con người làm trung tâm, lấy văn hóa làm nền tảng, lấy sinh thái làm giới hạn, lấy cộng đồng làm mục tiêu phục vụ. Đây là điều kiện để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững thay vì chỉ là hoạt động thương mại hóa giải trí.
Thay lời kết
Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là mục tiêu văn hóa mà là chiến lược phát triển quốc gia trong thời đại kinh tế sáng tạo và cạnh tranh bằng sức mạnh mềm. Trong chiến lược ấy, kiến trúc giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi kiến trúc là nơi giao thoa giữa văn hóa và kinh tế, truyền thống và hiện đại, nghệ thuật và công nghệ, bản sắc dân tộc và hội nhập toàn cầu. Khi đó, kiến trúc không còn chỉ là hoạt động thiết kế-xây dựng công trình mà phải trở thành nền tảng không gian của công nghiệp văn hóa; là động lực tái sinh đô thị, bảo tồn, tôn tạo di sản; là công cụ nâng cao chất lượng sống, phương tiện xây dựng thương hiệu quốc gia; là nguồn lực của kinh tế sáng tạo, biểu hiện của sức mạnh mềm Việt Nam.
KTS Phạm Thanh Tùng
