Tết Đoan Ngọ, còn gọi là Tết giết sâu bọ, là một lễ hội truyền thống quan trọng ở nhiều nước Đông Á. Nghiên cứu văn hóa dân gian cho thấy nguồn gốc sớm nhất của Tết Đoan Ngọ gắn liền với nền văn minh nông nghiệp lúa nước Đông Á, nơi hình thành lịch âm dương dựa trên chu kỳ mặt trời và mùa vụ. “Đoan Ngọ” nghĩa là bắt đầu giữa trưa của tháng Ngọ (tháng 5 âm lịch), thời điểm dương khí cực thịnh nhưng cũng dễ phát sinh bệnh tật, dịch bệnh, côn trùng phát triển mạnh do thời tiết nóng ẩm. Vì vậy, nhiều nghi lễ cổ xưa không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh kinh nghiệm dân gian phòng chống dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe trong xã hội nông nghiệp.
Phong tục Tết Đoan Ngọ ở Trung Quốc
Tại Trung Quốc, Tết Đoan Ngọ (Duanwu Festival) gắn với câu chuyện nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên thời Chiến Quốc. Ông trung quân ái quốc nhưng bị gian thần hãm hại, bị đày ải và cuối cùng gieo mình xuống sông Mịch La vào ngày mùng 5/5. Người dân thương tiếc, chèo thuyền tìm xác ông và ném cơm xuống sông để cá không ăn thi thể. Từ đó hình thành phong tục đua thuyền rồng và ăn bánh zongzi (bánh ú lá tre). Lễ hội ở Trung Quốc mang đậm tính chính trị - văn hóa - tưởng niệm nhân vật lịch sử, khác với cách hiểu thiên về sức khỏe ở Việt Nam.
Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam: Quan niệm “giết sâu bọ”
Ở Việt Nam, quan niệm “giết sâu bọ” trong Tết Đoan Ngọ phản ánh kinh nghiệm y học dân gian phòng bệnh theo mùa. Người Việt cổ hiểu về cơ chế sinh bệnh trong thời tiết nóng ẩm đầu mùa hè. Theo kinh nghiệm dân gian, buổi sáng mùng 5/5 là thời điểm “dương khí mạnh”, nếu ăn các thực phẩm như rượu nếp, trái cây chua, bánh tro (bánh gio) sẽ giúp “diệt ký sinh trùng, thanh lọc cơ thể”. Dưới góc nhìn nhân học, đây là sự kết hợp giữa tri thức bản địa về y học dân gian và nghi lễ mùa vụ, phản ánh cách cộng đồng nông nghiệp tự thích ứng với môi trường tự nhiên trước khi có y học hiện đại.
Tết Đoan Ngọ ở Hàn Quốc: Lễ Dano
Ở Hàn Quốc, lễ Dano (Đoan Ngọ) mang đặc trưng văn hóa nổi bật như tắm nước thảo dược, đấu vật và xích đu truyền thống. Người dân thường tắm nước đun từ các loại thảo dược (iruo-su) để thanh lọc cơ thể; chơi xích đu (geune-tagi) - hoạt động mang tính nghi lễ mùa xuân - hè; đấu vật truyền thống (ssireum) nhằm thể hiện sức mạnh nam giới và cầu may. Dano thể hiện rõ tư duy “thân thể - tự nhiên - mùa vụ” trong văn hóa Hàn Quốc, khác với yếu tố lịch sử - tưởng niệm của Trung Quốc hay yếu tố sức khỏe dân gian ở Việt Nam.
Điểm chung giữa các nước
Dù mỗi quốc gia phát triển Tết Đoan Ngọ theo hướng khác nhau, điểm gốc chung là hệ thống tư duy âm - dương trong lịch phương Đông. Ngày mùng 5/5 âm lịch được xem là thời điểm dương khí đạt cực điểm, thời tiết chuyển sang nóng ẩm mạnh, dễ phát sinh dịch bệnh, sâu bọ, khí độc. Từ nền tảng này, mỗi quốc gia phát triển một cách ứng xử văn hóa riêng: Việt Nam phòng bệnh qua ăn uống dân gian, Trung Quốc tưởng niệm nhân vật lịch sử, Hàn Quốc tổ chức nghi lễ cơ thể - thể thao truyền thống, còn Nhật Bản biến đổi thành lễ hội trẻ em (Kodomo no Hi).
