Ký ức tát ao bắt cá và nồi cá kho thơm nức mùa đông quê Bắc
Trong ký ức của nhiều người dân quê Bắc, hình ảnh cả xóm cùng nhau tát ao bắt cá vào mùa đông là một kỷ niệm khó quên, gắn liền với sự vất vả lao động nhưng cũng tràn ngập niềm vui và tình nghĩa làng xóm. Những ao lớn thường phải tát thủ công bằng gầu dai, một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và sức lực, khiến cả xóm phải mất cả tuần mới có thể làm cạn nước.
Sự phối hợp nhịp nhàng trong từng động tác
Mỗi lổ tát thường có hai đến ba cặp người cùng làm việc, và để đạt hiệu quả cao, họ phải kết hợp nhịp nhàng trong từng cử chỉ. Từ động tác vung tay, cách vục nước, đến tư thế đứng choãi chân chèo một góc nhất định, tất cả đều cần sự đồng bộ và kinh nghiệm dày dặn. Ở những vùng quê có nhiều ao lớn, mỗi lổ tát có thể lên đến ba hoặc bốn cặp, tất cả đều là những người lão luyện, phối hợp ăn ý với nhau, tạo nên một khung cảnh lao động hăng say và đoàn kết.
Mỗi ngày trôi qua, mực nước trong ao lại hạ thấp dần, và lũ trẻ con trong làng là những người háo hức chờ đợi nhất. Chúng mong ao chóng cạn để được tham gia vào hoạt động hôi cá, một sự kiện vui nhộn như trảy hội. Khi nước đã cạn, lộ ra những con cá to đang hoảng hốt bơi loạn xạ, không còn phương hướng rõ ràng. Những con trắm, chép nổi lên trên mặt nước, trong khi các loài như rô, trê, lóc, lươn, chạch thì lủi sâu xuống lớp bùn dưới đáy ao.
Không khí nhộn nhịp khi bắt cá và chia phần
Lúc này, nước ao đã cạn trơ đáy, và những người đàn ông khỏe mạnh mang theo những chiếc rổ sề lớn xuống ao để đựng cá. Những con cá chép to như cái quạt mo, những con trắm có kích thước bằng bắp vế người lớn, hay những con cá sộp đen trũi, dù có ra sức vùng vẫy, cuối cùng cũng phải đầu hàng và nằm im trong rổ dưới bàn tay bắt cá lành nghề của các lực điền.
Trẻ con và người lớn đứng thành vòng tròn quanh ao, chỉ chờ thời khắc tháo khoán là ào ngay xuống. Sau khi những rổ cá lớn đã được khiêng lên bờ, tất cả mọi người lao xuống ao, ai nấy đều cố gắng mò mẫm và xúc cá, bất chấp bùn đen ngập sâu tới bẹn bắn lên làm lem nhem mặt mày và quần áo. Mỗi lúc có con cá lớn phóng ra, cả đám lại hò hét rượt theo, tạo nên một không khí nhộn nhịp và sôi động. Có đứa trẻ ngã dúi dụi xuống bùn, người ngợm lấm lem như vừa được tắm trong một thứ chất lỏng màu hắc ín đen ngòm, chỉ còn lộ ra đôi mắt long lanh.
Dù không biết có bắt được nhiều cá hay không, nhưng đi hôi cá vẫn mang lại niềm vui như trảy hội, thể hiện tinh thần cộng đồng và sự gắn kết giữa mọi người. Khi cá đã được khuân về nhà, một cái sân gạch lớn được rửa sạch sẽ để chuẩn bị cho việc chia phần. Các phần cá được chia đều nhau theo nguyên tắc cá lớn chia trước, cá bé chia sau, sao cho mỗi phần đều có đủ các loại cá khác nhau.
Nồi cá kho thơm nức và không khí ấm áp
Dù không sử dụng cân, chỉ ước lượng bằng mắt thường, nhưng các suất cá đều xấp xỉ bằng nhau, và ai thích phần nào thì nhận phần ấy. Kẻ gói, người đùm, trẻ con và người lớn ai cũng vui hân hoan, nói cười rôm rả, tạo nên một khung cảnh đầy ắp tình nghĩa. Chiều hôm ấy, đi tới đâu trong làng cũng nghe thấy mùi cá kho quyện với mùi khói bếp, trong cái tiết lành lạnh của mùa đông xứ Bắc, gợi lên một không khí thật ấm áp và thân thương.
Khi nồi cá đã đun cạn nước cùng các loại gia vị như tương ớt, mắm muối, và nước màu, công đoạn bồi trấu bắt đầu. Thời gian bồi có thể kéo dài vài tiếng đồng hồ, thậm chí cả buổi, lúc này cá trong niêu đã nhừ, xương cũng mềm như thịt. Khi mở nắp ra, một nồi cá màu cánh rán vàng ươm, béo ngậy, thơm nức hiện ra, trông thật quyến rũ và hấp dẫn.
Một nồi cá kho thơm nức như vậy, ăn kèm với cơm trắng được nấu từ gạo mùa vừa mới thu hoạch, thật là ngon không gì sánh nổi. Đó không chỉ là một bữa ăn ngon, mà còn là niềm khát khao và hạnh phúc thật bình dị, phải đánh đổi bằng cả một năm lao động vất vả của người nông dân quê tôi. Ký ức này mãi mãi in sâu trong tâm trí, như một minh chứng cho sự chăm chỉ, tình đoàn kết và những giá trị giản dị nhưng đầy ý nghĩa trong cuộc sống làng quê.
