Ký ức đắp hầm bắt cá đồng mùa giáp Tết ở miền Tây xưa
Quê tôi ở miền Tây, mỗi năm chỉ làm một vụ lúa mùa duy nhất, nhưng đồng đất phủ đầy phù sa màu mỡ, chẳng cần phân bón hay thuốc trừ sâu mà lúa vẫn sai bông, hạt oằn trĩu. Khi mùa gặt đến, nông dân đập lúa ngay tại ruộng hoặc dùng xe trâu chở về chất đầy sân, rồi cho trâu đạp lúa. Cảnh tượng trâu đạp lúa trong những đêm trăng tháng Chạp, giáp Tết, với không khí no đầy, êm ả và thanh bình của làng quê, đã in sâu vào ký ức tuổi thơ tôi như một dấu ấn không thể phai mờ.
Thú vui bắt cá đồng sau vụ gặt
Sau vụ lúa mùa xa xưa ấy, cá trên đồng ruộng quê tôi sinh sôi nảy nở rất nhiều, đến nỗi lũ trẻ chúng tôi, chỉ khoảng 9-10 tuổi, cũng có thể bắt cá bằng mọi cách phù hợp với lứa tuổi. Bắt cá đồng vừa là trò chơi giải trí hấp dẫn, vừa mang lại nguồn thực phẩm thiết thực cho gia đình. Một trong những phương pháp bắt cá đơn giản mà hiệu quả nhất sau vụ gặt lúa mùa giáp Tết chính là đắp hầm cho cá nhảy.
Cách bắt cá này rất "tài tử", không đòi hỏi phải lặn ngụp dưới bùn lầy hay dầm mưa dãi nắng, bởi hầu hết các loại cá đồng chỉ nhảy hầm vào ban đêm. Những đêm trăng đi thăm hầm, bắt cá dịp cuối năm luôn mang lại niềm vui khó tả. Khi đồng ruộng đã thu hoạch xong, chỉ còn trơ chân rạ, nước bắt đầu rút dần vì đây là mùa nắng hạn, kéo dài suốt ba tháng giáp Tết. Lũ trẻ chúng tôi thường đi quan sát những thửa ruộng còn nước lấp xấp, không quá cao đến đầu gối – đó thường là những khu vực trũng, nơi cá từ các nơi khác tụ về.
Kỹ thuật đắp hầm và bí quyết dụ cá
Khi phát hiện thửa ruộng có nhiều cá, dấu hiệu nhận biết là tiếng cá quẫy "ăn móng" hoặc nhảy tung lên mặt nước vào buổi chiều, chúng tôi vội vã về nhà vác khạp hoặc lu nước ra đồng để chuẩn bị đắp hầm. Việc này có thể do một mình hoặc hai người thực hiện, rất đơn giản: chỉ cần móc đất bùn lên để be bờ hầm theo hình tròn, vuông hoặc chữ nhật tùy thích.
Tôi thường chọn kiểu hầm hình chữ nhật với diện tích khoảng 6m2, sâu chừng 3-4 tấc. Vị trí hầm phải nằm giữa vùng nước sâu nhất của ruộng và đặc biệt phải đặt ngay trên đường di chuyển thường xuyên của cá. Sau khi đắp xong, chúng tôi ém kín các lỗ mội, tát cạn nước và be lại bờ bằng một lớp sình non cho thật láng. Tiếp theo, đặt khạp hoặc lu vào chính giữa hầm, sao cho khi cá nhảy vào sẽ trôi tuột xuống đáy và không thể nhảy ra ngoài.
Chỉ cần như vậy, đợi đêm xuống, chúng tôi mang theo đuốc lá dừa, đèn dầu hoặc đèn pin, cùng chiếc thùng thiếc để đi thăm hầm và thu hoạch cá. Cá nhảy hầm thường là cá lóc, cá rô, đôi khi có cả cá trê, cá chạch, và thậm chí cả rắn nước, rắn ri voi hay ri cóc nếu chúng lỡ rơi vào.
Cứ khoảng hai giờ, chúng tôi lại đi thăm hầm một lần, và nhớ phải tát hết nước rỉ trong hầm sau mỗi lần bắt cá, tuyệt đối không để đáy hầm ứ đọng nước, vì nếu có nước, cá sẽ dễ dàng phóng ngược trở ra.
Bí quyết dụ cá từ thiên nhiên
Đắp hầm thì đứa trẻ nào cũng làm được, nhưng để hầm có nhiều cá nhảy vào thì ngoài việc chọn địa điểm và kỹ thuật be bờ chuẩn xác, còn cần một bí quyết "dụ cá" đặc biệt. Bí quyết này không phải ai cũng biết, và nếu biết thì thường giữ kín như bưng. Bản thân tôi đã phải mất công tìm hiểu từ một đứa bạn thân, nổi tiếng với những chiếc hầm luôn đầy ắp cá.
Hóa ra, bí quyết nằm ở việc sau khi đắp hầm, bạn tôi ra bãi sông làng lấy bùn non về phủ lên bờ hầm, rồi tô láng mặt như bình thường, và cứ vài ba hôm lại làm lại một lần. Nguyên nhân bắt nguồn từ quy luật tự nhiên: khi mùa nước cạn, cá tìm đường trở ra sông rạch, nếu đụng phải bờ hầm có mùi bùn non – mùi đặc trưng của bờ sông – chúng sẽ lầm tưởng đó là lối thoát và "nhắm mắt" nhảy vào. Lớp bùn phù sa càng nhiều, cá càng tin chắc đây là nơi cần đến, và thế là cả đàn kéo nhau "phóng" vào hầm, không ngờ rằng đã rơi vào bẫy thông minh của con người.
Sau khi nắm được bí quyết này, tôi cũng áp dụng và kết quả là bắt được cá nhiều đến mệt nghỉ. Thiên nhiên miền Tây quê tôi thật hào phóng, ban tặng ruộng rẫy trù phú, sản vật dồi dào theo mùa, chỉ cần bỏ chút công sức nhẹ nhàng là có đồ ăn quanh năm, chẳng cần phải mua sắm nhiều ở chợ.
Sự thay đổi và nỗi niềm hoài cổ
Ngày ấy, lúa chỉ làm một mùa, đồng đất không cần phân bón hóa học hay thuốc trừ sâu mà vẫn xanh tốt, đến mùa thì bông lúa trĩu nặng. Hoa màu trên đất giồng, rọc cát luôn tươi mượt, giúp người nông dân canh tác nhẹ nhàng mà hiệu quả cao. Khi đồng ruộng khô cạn vào mùa giáp Tết, người lớn thu hoạch lúa xong thì đến lượt trẻ con đắp hầm bắt cá, vừa là thú vui giải trí, vừa "làm chơi ăn thiệt", không chỉ đủ thức ăn cho gia đình mà còn có thể mang ra chợ bán lấy tiền mua sắm Tết.
Thế nhưng, hiện nay đồng ruộng quê tôi đang dần thu hẹp do phong trào lập vườn rồi chuyển sang nuôi tôm công nghiệp. Đất trồng lúa không còn nhiều, hơn nữa việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu rầy đã vô tình tiêu diệt luôn nguồn tôm cá tự nhiên. Trẻ con nông thôn ngày nay không còn được trải nghiệm thú vui đắp hầm bắt cá đồng như xưa nữa.
Chẳng trách sao trẻ em nông thôn hiện đại ít gắn bó với thiên nhiên, mà thay vào đó dành nhiều thời gian cho màn hình điện thoại, máy tính hay các tiệm net chơi game. Hương đồng gió nội, những ký ức đẹp đẽ một thời, dường như đang dần bay xa, để lại trong lòng người miền Tây một nỗi niềm hoài cổ khó nguôi ngoai.
