Hành trình từ chạm trán đến yêu thương các khu tập thể cũ Hà Nội
Từ cuộc chạm trán ít thiện cảm với những khu tập thể (KTT) cũ kỹ, tác giả đã dần "phải lòng" Hà Nội và những không gian đặc biệt này. Lớn lên ở nông thôn với đồng ruộng mênh mang, tuổi thơ tôi xa lạ với những cầu thang cũ, căn phòng chật ních của KTT. Nhưng khi phiêu bạt thị thành, tôi bắt đầu "chạm mặt" với chúng ở Hà Nội vào đầu những năm 2000.
Ký ức không mấy đẹp đẽ thời sinh viên
Thời điểm đó, Hà Nội còn ít nhà cao tầng, với ao hồ ô nhiễm nhưng xanh mướt rau muống, những vườn rau giữa phố và cánh đồng rau thơm làng Láng hồn nhiên xanh tươi. Các ngôi làng tập trung sinh viên như Trung Văn, Mễ Trì vẫn còn vườn vải và ruộng rau bát ngát. Thành phố chỉ có vài khu đô thị mới như Linh Đàm, trong khi KTT cũ hiện diện khắp nơi: từ Lương Thế Vinh, Thanh Xuân Bắc đến Nguyễn Công Trứ, Kim Liên, Trung Tự, Nam Đồng, Văn Chương, Vĩnh Phúc và hàng loạt KTT nhỏ ở quận Hoàn Kiếm.
Đám sinh viên tỉnh lẻ chúng tôi thường chọn phòng trọ ở KTT cũ vì giá rẻ. Cuộc gặp gỡ không để lại ký ức đẹp: những căn phòng tồi tàn, nhà vệ sinh dùng chung không sạch sẽ, hành lang tăm tối, không khí tù đọng. Tôi chia tay thời sinh viên với vài căn phòng như thế, chẳng có chút thương mến, cũng không thấy Hà Nội đẹp như trong văn thơ nhạc. Tuổi trẻ vật lộn với cơm áo, chúng tôi không đủ thảnh thơi để cảm nhận vẻ đẹp thành phố.
Bước ngoặt khám phá vẻ đẹp ẩn giấu
Ấy vậy mà tôi dần "phải lòng" Hà Nội và các KTT cũ lúc nào không hay. Tôi nhận ra vẻ đẹp của thành phố khi thấy niềm say mê kỳ lạ trong mắt một người bạn ngoại quốc. Từ đó, tôi bắt đầu khám phá từng vẻ đẹp ẩn sâu trong lòng Hà Nội cổ kính, từ cảnh đến người, và thật sự bước vào cuộc tận hưởng đời sống đặc biệt ở KTT.
Mối tình đậm sâu với đời sống KTT
Là người thuê nhà, tôi chuyển chỗ khá thường xuyên, nhưng nhờ đó có cơ hội khám phá nhiều KTT ở trung tâm. Trong hơn 10 năm, tôi chỉ chọn sống ở các KTT vì giá cả phù hợp, vị trí trung tâm và tình yêu thầm kín từ những trang văn về đời sống văn nghệ sĩ. Tôi đã lần lượt chuyển qua bốn khu ở quận Hoàn Kiếm, trong đó có một KTT sát hồ Gươm và Nhà hát Lớn, nơi có cánh cổng và vòm cầu thang được giới trẻ mê mẩn chụp ảnh.
Mỗi nơi đều đọng lại ân tình: KTT số 8 Lý Đạo Thành với hàng xóm cô cắt tóc thân thiện, lưu giữ ký ức tươi đẹp của con trai tôi lên 3. Góc sân nhỏ, từng bậc thang trên phố Trần Hưng Đạo vẫn giữ bước chân tung tăng của con và tiếng guốc reo vui mỗi sáng chiều. Tôi nhớ ngày đầu chuyển đến, con tôi chạy về phấn khích thông báo có bạn mới. Từ đó, tôi luôn có thể nhờ hàng xóm trông con, cho ăn khi bận.
Tình hàng xóm ấm áp và nét văn hóa đặc trưng
Thiết kế nguyên bản của KTT với nhà sát vách, cầu thang bộ, sân chơi chung, ban công mở tạo điều kiện kết nối dễ dàng. Cánh cửa thường ít đóng, trẻ em qua lại nhà nhau chơi, tự trông nom nhau. Các bà các cô tụ tập dưới sân quạt chả làm bún chả ăn chung, khói mù mịt cũng chẳng ai phiền. Mảnh sân nhỏ xíu gói ký ức chất chồng của bao thế hệ: trẻ tập xe đạp, ngồi chơi tha thẩn, buổi sáng sống động với hàng quà, thịt, rau, hoa quả thành chợ thân thương.
Chiều chiều, trẻ chơi đùa, đàn ông đánh cờ, lâu lâu sân thành rạp cưới. Chỉ ở KTT Hà Nội mới có cảnh tiếng rao hàng độc đáo thường xuyên: đồng nát, quà rong, mài dao kéo, chiếu cói, muối đầu năm. Sau khi chuyển đi, chúng tôi vẫn giữ liên lạc với hàng xóm cũ.
Cuộc sống giữa những văn nghệ sĩ
KTT tôi đang sống là nơi dành cho quân đội, sau tạp chí Văn Nghệ Quân đội số 4 Lý Nam Đế, với nhiều nhà văn, họa sĩ, nhà báo quân đội sinh sống. Căn hộ tôi từng là tổ ấm của một họa sĩ quân đội hiền lành. Cùng tầng là nhà văn quân đội tài năng, 20 năm gắn bó nơi này, đi bộ đi làm, leo 5 tầng cầu thang đều đặn. Hình ảnh ông lững thững đi bộ, khuôn mặt đăm chiêu như chạy theo ý thơ.
Sát vách nhà tôi là bà lão thơm thảo, thường bê sang bát canh nóng. Một lần, người em đến chơi tròn mắt kinh ngạc: "Ôi sao hàng xóm tốt thế!". Xa đời sống làng quê gần 20 năm, cô đã không còn bắt gặp cảnh hàng xóm mời nhau món ngon vừa nấu, vì cô không sống ở KTT Hà Nội! Ở tầng khác là nhà thơ có tiếng, cải tạo ban công thành phòng viết, biến sân thượng kho nhỏ cạnh đó thành "vườn treo Babylon" riêng.
Hà Nội phát triển, nhiều KTT cũ kỹ buộc phải phá bỏ để thay bằng chung cư hiện đại, tiện nghi hơn, nhưng nhiều người vẫn không nguôi luyến lưu ký ức thân thương một thời.
