Hoạt động xuất bản tại Việt Nam đang mở rộng mạnh mẽ sang môi trường số, kéo theo nhiều vấn đề mới như bản quyền trên nền tảng trực tuyến, sách nói và sách điện tử. Theo các chuyên gia, Luật Xuất bản sửa đổi cần trao thêm cơ chế cho tổ chức nghề nghiệp, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho xuất bản số, bản quyền và các mô hình mới.
Cần tăng cường vai trò của Hội Xuất bản
Ông Nguyễn Văn Phước, nhà sáng lập First News, và ông Lê Hoàng Thạch, CEO Voiz FM, cho rằng các tổ chức nghề nghiệp có thể đóng vai trò quan trọng hơn trong việc bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp, hỗ trợ phản biện chính sách và thúc đẩy chuyển đổi số của ngành xuất bản.
Ông Nguyễn Văn Phước nhấn mạnh: "Việc luật hóa vai trò của Hội Xuất bản không chỉ cần thiết mà còn là chuyện phải làm ngay để nâng cấp năng lực quản trị và bảo vệ sự sống còn của toàn ngành. Hội không thể chỉ tồn tại trên danh nghĩa, mà phải là một thiết chế tự quản có thực quyền." Ông cho rằng Hội cần đứng ra làm trọng tài phân xử cạnh tranh không lành mạnh và giảm thiểu rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.
Một trong những nhu cầu cấp thiết là xây dựng cơ chế bảo vệ bản quyền hiệu quả trên môi trường số. Ông Phước đề xuất Hội Xuất bản Việt Nam có thể tham gia thành lập trung tâm bảo vệ quyền tác giả hoặc đại diện doanh nghiệp làm việc với các nền tảng xuyên biên giới khi xảy ra vi phạm bản quyền. "Chỉ khi có một đại diện pháp lý mang tiếng nói của cả tập thể, chúng ta mới đủ sức ép các ông lớn xuyên biên giới như TikTok, Facebook hay Shopee thiết lập cơ chế gỡ bỏ tức thời các hành vi vi phạm bản quyền số," ông nói.
Ông Lê Hoàng Thạch đánh giá Hội Xuất bản đã phát huy vai trò kết nối giữa nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ và đơn vị phát hành. Tuy nhiên, trong bối cảnh số hóa, Hội cần được trao thêm cơ chế điều phối thu thập và xây dựng cơ sở dữ liệu chung cho ngành, chẳng hạn như cơ chế chia sẻ dữ liệu doanh thu hoặc nền tảng phản ánh vi phạm bản quyền số. Ông Thạch cũng cho rằng Hội có thể tham gia đào tạo, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sản xuất và phân phối nội dung.
Hoàn thiện hành lang pháp lý cho xuất bản số
Các doanh nghiệp cho rằng dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi cần theo sát những thay đổi của thị trường xuất bản trong hơn một thập kỷ qua. Ông Lê Hoàng Thạch nhận định thị trường hiện nay đã khác xa so với thời điểm Luật Xuất bản 2012 được ban hành: "Nếu trước đây sách giấy là trung tâm thì hiện nay nội dung được tiêu thụ qua ebook, sách nói, podcast, video ngắn và các nền tảng số ngày càng nhiều." Ông kiến nghị dự thảo Luật cần cập nhật mạnh hơn đối với các loại hình xuất bản số và mô hình nội dung mới, bao gồm xuất bản phẩm làm từ AI và định dạng đa phương tiện. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của nền tảng trung gian trong việc xử lý nội dung vi phạm.
Ông Nguyễn Văn Phước chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất là tình trạng sách lậu và vi phạm bản quyền kéo dài nhưng chưa được xử lý đủ mạnh. Ông đề xuất đồng bộ Luật Xuất bản với Bộ luật Hình sự, định danh hành vi in ấn và tiêu thụ sách lậu là sản xuất, buôn bán hàng giả. "Chỉ khi sách lậu bị xử lý hình sự như hàng giả, rủi ro pháp lý mới đủ sức làm chùn bước những kẻ trục lợi," ông nhấn mạnh. Ông cũng đề xuất tăng trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong việc ngăn chặn sản phẩm vi phạm bản quyền, thay vì chỉ xử lý sau khi có phản ánh.
Ngoài ra, ông Phước đề xuất các khoản đầu tư của doanh nghiệp cho điểm đọc ở vùng sâu, vùng xa nên được khấu trừ thuế như một khoản đầu tư phát triển văn hóa.
