Hai dòng chảy văn hóa Việt: Hàn lâm và dân gian trong lịch sử và hiện đại
Từ công việc nghiên cứu khoa học và giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, một nhà nghiên cứu đã chia sẻ những quan sát sâu sắc về văn hóa Việt Nam. Nhìn lại dòng chảy lịch sử, vị thế văn hóa trong đời sống xã hội luôn có những thăng trầm nhất định, phản ánh qua hai dòng chảy mạnh mẽ và uyển chuyển.
Đặc sắc của văn hóa Việt Nam qua thời gian
Văn hóa được coi là linh hồn của lịch sử mỗi quốc gia, dân tộc, và Việt Nam không ngoại lệ. Mọi khía cạnh từ chính trị, ngoại giao, kinh tế đến xã hội, quốc phòng, an ninh đều dựa trên nền tảng văn hóa. Chính sách "ngoại giao cây tre" của Đảng và Nhà nước Việt Nam là một minh chứng, dựa trên bản sắc và bản lĩnh văn hóa dân tộc. Trong lĩnh vực quốc phòng, nghệ thuật quân sự - văn hóa vũ trang được kế thừa qua hàng nghìn năm để bảo vệ Tổ quốc.
Có thể phân chia văn hóa Việt Nam thành hai dòng chảy chủ đạo:
- Dòng chảy văn hóa hàn lâm: Mang tính chất quan phương, gắn với tầng lớp quý tộc, trí thức, với đặc điểm cung đình, bác học, quy củ, mẫu mực, và thành văn.
- Dòng chảy văn hóa dân gian: Mang tính phi quan phương, gắn với tầng lớp bình dân, với đặc điểm phổ thông, nhân dân, cởi mở, tự do, và truyền miệng.
Sự phân tách này chỉ mang tính lý thuyết và tương đối. Trong thực tế, hai dòng chảy luôn song hành, hòa quyện, bổ trợ cho nhau. Dù có lúc kìm hãm lẫn nhau trong một số giai đoạn, chúng không bao giờ triệt tiêu nhau. Khi văn hóa hàn lâm phát triển rực rỡ, nó quay lại bồi đắp và sáng tạo xu hướng mới cho văn hóa dân gian. Đặc biệt, văn hóa dân gian luôn là mạch ngầm, âm thầm duy trì và trở thành bệ đỡ quan trọng cho văn hóa hàn lâm trong khủng hoảng. Ở Việt Nam, tín ngưỡng dân gian cân bằng, hòa tan tính cực đoan của các tôn giáo.
Thăng trầm vị thế văn hóa qua các triều đại
Vị thế của văn hóa có những biến động khác nhau tùy theo quan niệm của từng triều đại quân chủ và nhà nước hiện đại. Trong các giai đoạn thịnh trị với xu hướng "chuyên chế", như thời hoàng đế Lê Thánh Tông (thế kỷ XV), văn hóa hàn lâm phát triển rực rỡ, trong khi văn hóa dân gian bị hạn chế, phải ẩn mình vào đời sống làng xã. Triều đình lấy Nho giáo làm hệ tư tưởng chính thống, hạn chế Phật giáo, Đạo giáo và nghệ thuật dân gian.
Ngược lại, trong các triều đại có chính sách "thân dân" như Lý - Trần (thế kỷ XI - XIV), cả hai dòng chảy văn hóa đều phát triển mạnh mẽ và bổ trợ lẫn nhau, xây dựng nền văn hóa độc lập, tự chủ mang màu sắc Đại Việt. Khi bước vào giai đoạn khủng hoảng (mạt triều), quyền lực hoàng đế suy yếu, hệ tư tưởng chính thống khủng hoảng, văn hóa dân gian, đặc biệt là tôn giáo - tín ngưỡng và nghệ thuật, phát triển mạnh mẽ. Điều này giúp giải tỏa khó khăn của người dân và tạo đối trọng với khủng hoảng chính trị, như trong giai đoạn từ nhà Mạc đến Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI - XVIII).
Dù ở bất kỳ giai đoạn nào, các vị quân vương Việt Nam đều nhận thức được vai trò của văn hóa. Văn hóa cung đình, hàn lâm hướng đến bảo vệ chế độ và quyền lực, trong khi văn hóa dân gian đề cao khát vọng no đủ, hạnh phúc của nhân dân. Tuy nhiên, cả hai đều có mục đích chung là giữ gìn độc lập dân tộc, bảo vệ chủ quyền và cuộc sống phồn thịnh.
Nguồn năng lượng nội sinh từ giới trẻ
Trong nhiều năm giảng dạy, nhà nghiên cứu nhận thấy giới trẻ hiện nay có những tâm tư về việc chọn ngành lịch sử, văn hóa. Họ lo lắng vì môn học khó, chương trình nặng, cũ kỹ, và tương lai nghề nghiệp mờ mịt. Nhiều bạn vào học do "hoàn cảnh xô đẩy", nhưng cũng có những sinh viên tâm huyết lựa chọn vì sở thích cá nhân.
Hiện nay, có sự phân hóa rõ rệt: một nhóm học lịch sử bài bản theo hướng nghiên cứu chuyên sâu, trong khi nhóm khác học để lĩnh hội kiến thức cơ bản và sáng tạo trên nền tảng lịch sử, văn hóa. Đáng chú ý, nhiều bạn trẻ tiếp cận lịch sử và văn hóa đa chiều với hệ thống lý thuyết, phương pháp khác nhau. Họ diễn ngôn lịch sử, văn hóa theo cách ấn tượng và sinh động hơn, đặt ra nhiều giả thuyết khác nhau về cùng đối tượng nghiên cứu.
Điều này tạo nên sự đa dạng trong học thuật và là chất liệu cho sáng tạo trong thiết kế sản phẩm và truyền thông. Nhiều bạn thuộc thế hệ Gen Z, Alpha đã vượt qua khó khăn, cảm nhận được cái hay của ngành học và nhận thức trách nhiệm với truyền thống dân tộc. Họ không chỉ nghiên cứu để truyền bá lòng yêu nước, mà còn sử dụng kiến thức để sáng tạo, mở ra hướng đi mới, đem lại sản phẩm thiết thực phục vụ cộng đồng.
Hy vọng về sức bật của đất nước
Nhà nghiên cứu cho rằng, trong nhiều năm gần đây, quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước về văn hóa là phù hợp và đúng đắn. Việt Nam lựa chọn nền tảng văn hóa dân tộc không chỉ là bệ đỡ tinh thần, mà còn coi đây là nguồn tài nguyên đặc thù cần khai thác thông qua sáng tạo để phát triển kinh tế - xã hội. Đây là việc dựa vào sức mạnh nội sinh: truyền thống lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc đa dạng trong thống nhất để phát triển đất nước. Đó là xu hướng phát triển kinh tế - xã hội thông minh, bền vững và bản lĩnh của một quốc gia có hàng nghìn năm lịch sử.
Bài viết này cung cấp cái nhìn toàn diện về sự tương tác giữa hai dòng chảy văn hóa và tầm quan trọng của chúng trong bối cảnh hiện đại, khẳng định văn hóa là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của Việt Nam.
