Nhà báo Hồ Quang Lợi: Báo chí cần mạnh chính luận, chống hiếu hỷ và tử tế trong thời đại số
Trong bối cảnh thông tin đa chiều và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, báo chí đối mặt với nhiều thách thức trong việc giữ vững tiếng nói chính luận và lan tỏa sức thuyết phục. Nhà báo Hồ Quang Lợi, một cây bút chính luận lâu năm, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về vấn đề này trong một cuộc trao đổi gần đây.
Tiếp cận công chúng bằng hệ thống sản phẩm đa dạng
Theo nhà báo Hồ Quang Lợi, để vừa duy trì tiếng nói chính luận vừa tạo sức lan tỏa, báo chí cần tiếp cận công chúng thông qua một hệ thống sản phẩm đa dạng, tương tự như một dàn giao hưởng với nhiều nhạc cụ và giọng hát khác nhau nhưng cùng hướng tới hòa âm chung. Trong hệ thống đó, trụ cột vẫn phải là các tác phẩm chính luận và phóng sự điều tra, đặc biệt khi đời sống đặt ra những vấn đề cần làm rõ.
Ông nhấn mạnh rằng, trong thời đại số, chức năng định hướng dư luận không còn giới hạn ở các bài xã luận hay bình luận truyền thống. Báo chí đa phương tiện, báo điện tử và các hình thức thể hiện mới hoàn toàn có thể đảm nhiệm tốt vai trò này, miễn là thông điệp được xác lập rõ ràng và trình bày một cách thuyết phục.
Kỳ vọng vào báo chí chính trị và tính nhân dân
Với tư cách là một nhà báo chính luận, ông Hồ Quang Lợi bày tỏ hai kỳ vọng lớn đối với các tờ báo chính trị hiện nay. Thứ nhất, báo chí phải mạnh về chính luận. Thứ hai, cần kiên trì "chống hiếu hỷ", tức là chống lại cách làm báo nặng về lễ tân và hình thức – một nhiệm vụ vô cùng khó khăn mà theo ông, chuyển biến trong thực tế vẫn chưa thật sự rõ nét sau nhiều năm thảo luận.
Ông giải thích rằng, báo chí chính trị là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Tính nhân dân không chỉ đến từ việc viết về dân, mà còn phụ thuộc vào quan điểm, bản lĩnh và trách nhiệm của những người lãnh đạo – những người có điều kiện và thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân. Điều này cần được thể hiện cụ thể qua việc phản ánh quyền lợi, lợi ích, nguyện vọng và ý chí của nhân dân một cách mạnh mẽ và nhất quán trên mặt báo.
Ông lấy ví dụ, khi đưa tin về một sự kiện có lãnh đạo tham dự, báo chí cần đi thẳng vào cốt lõi: lãnh đạo đến để làm gì, tháo gỡ khó khăn nào, giải quyết vấn đề dân sinh ra sao, và mang lại chuyển biến gì cho cuộc sống. Đây chính là câu hỏi mà ông từng đặt ra trong bài viết "Nhân dân cần gì?" hơn 20 năm trước, vừa là mong ước của người làm nghề, vừa là kỳ vọng chính đáng của bạn đọc.
Thế hệ nhà báo trẻ: Cơ hội và thách thức
Khi được hỏi về thế hệ nhà báo trẻ, nhà báo Hồ Quang Lợi bày tỏ sự lạc quan và tin tưởng. Ông nhận thấy sự kế thừa và phát huy rõ nét giữa các thế hệ, với nhiều nhà báo trẻ xuất sắc, đầy khát vọng và tinh thần cống hiến. Trong các sự kiện như đại dịch Covid-19, thiên tai, hay đấu tranh phòng chống tham nhũng, nhiều người trẻ đã dấn thân nơi tuyến đầu, góp phần tạo nên những tác phẩm có giá trị sâu sắc.
Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng, một bộ phận không nhỏ còn có quan niệm dễ dãi, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, khiến lao động làm báo đôi khi bị rút ngắn và trở nên hời hợt. Ông nhấn mạnh rằng, làm báo không thể chỉ đứng bên lề, mà phải lao vào cuộc sống và đắm mình trong đó, như quan niệm của nhà thơ Chế Lan Viên: "Làm thơ như hớt giọt sương trên cánh hoa, làm báo như ngậm rễ cây trong lòng đất."
Ông gửi gắm hai điều quan trọng đến các nhà báo trẻ:
- Tử tế về trình độ nghề nghiệp: Cần tinh thông nghề nghiệp, biết kết hợp công nghệ, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI). AI nên được coi như một trợ thủ, không phải mối đe dọa cướp nghề. Nếu thất bại, nguyên nhân không phải do công nghệ mà từ chính con người.
- Tử tế về đạo đức nghề báo: Không bẻ cong ngòi bút vì vụ lợi. Một nhà báo giỏi nghề nhưng thiếu đạo đức có thể nguy hiểm hơn người kém nghề nhưng lương thiện, vì họ có thể sử dụng kỹ năng một cách tinh vi để phục vụ mục đích sai lệch.
Ông chia sẻ kinh nghiệm cá nhân: "Tôi từng không được học báo trong trường, mà học từ chính cuộc sống, qua thất bại của mình, và từ đồng nghiệp trong và ngoài nước. Làm báo là một quá trình vừa làm vừa học, học suốt đời. Chừng nào còn cầm bút, chừng đó phải rèn mình."
Quản trị tòa soạn và quản lý nhà nước trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh chuyển đổi mạnh mẽ, nhà báo Hồ Quang Lợi cho rằng cả quản trị tòa soạn và quản lý nhà nước về báo chí đều đối mặt với những yêu cầu mới. Đối với tòa soạn, điều then chốt là trình độ quản trị hiện đại, phù hợp với đặc điểm "động" của nghề báo thời số hóa. Người đứng đầu phải giỏi nghề, am hiểu nội dung và công nghệ, đồng thời có đạo đức nghề nghiệp để truyền cảm hứng cống hiến và sáng tạo.
Ông nhấn mạnh: "Tổng biên tập nào - tờ báo đó." Nếu lãnh đạo tích cực và tạo không gian thuận lợi cho đổi mới, không khí làm nghề sẽ hứng khởi và hiệu quả; ngược lại, nếu buông lỏng, đó sẽ là mảnh đất cho sai phạm phát triển.
Dù thời cuộc và công nghệ có biến động thế nào, giá trị cốt lõi vẫn là sự chính trực và nhân văn. Sự nhân văn thể hiện qua ngòi bút, nhưng thường bắt nguồn từ mối quan hệ giữa những người trong tòa soạn, từ tình đồng nghiệp và môi trường làm nghề tử tế. Cuối cùng, độ tin cậy và sức thuyết phục chính là con đường sống của báo chí trong kỷ nguyên số.
Cuộc trao đổi kết thúc với thông điệp mạnh mẽ về trách nhiệm và đạo đức trong nghề báo, như một lời nhắc nhở cho cả thế hệ hiện tại và tương lai.
