Giáo sư Nguyễn Lộc: Hành trình của một nhà nghiên cứu văn học xuất sắc
Giáo sư Nguyễn Lộc sinh ra tại xã Bình Mỹ, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Thuở nhỏ, ông học tiểu học và trung học ở trường huyện, sau đó vào học cấp 3 tại Trường Lê Khiết, Quảng Ngãi. Nhờ thành tích học tập xuất sắc, năm 1954, ông cùng một nhóm học sinh được đưa ra miền Bắc để tiếp tục con đường học vấn. Cả đoàn đi bộ đến Thái Nguyên thì nghe tin đình chiến, hòa bình lập lại. Sau đó, ông được cử sang Trung Quốc học tiếng Trung, về nước làm công tác phiên dịch trước khi vào học Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từ năm 1957 đến 1960.
Sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu đầy ấn tượng
Sau khi tốt nghiệp, ông được tuyển chọn làm giảng viên và nhanh chóng trở thành chủ nhiệm bộ môn văn học dân gian - cổ điển - cận đại. Năm 1987, thầy Nguyễn Lộc cùng gia đình chuyển vào miền Nam, đúng thời điểm công cuộc Đổi mới bắt đầu khởi sắc. Tư chất của một nhà khoa học và nhà hoạt động xã hội trong ông đã gặp được môi trường thuận lợi để phát huy tối đa.
Trong thời gian này, ông hợp tác chặt chẽ với Giáo sư Hoàng Như Mai để sáng lập Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TP.HCM, đảm nhận vai trò Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký đầu tiên của hội. Năm 1990, ông được bầu làm Trưởng khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp TP.HCM, nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP.HCM. Tại đây, ông đã góp phần nâng cao uy tín của khoa về chất lượng đào tạo và sinh hoạt học thuật, đề xuất sáng kiến và tổ chức thành lập các bộ môn báo chí, văn hóa học, ngữ văn Trung Quốc.
Sau đó, ông lại cùng Giáo sư Hoàng Như Mai vận động thành lập Trường Đại học Văn Hiến và trở thành hiệu trưởng đầu tiên của trường này từ năm 1997 đến 2003.
Chuyên gia hàng đầu về văn học Việt Nam thế kỷ 18-19
Nhà giáo Nguyễn Lộc xem công tác quản lý giáo dục như một cách để thực hiện hoài bão khoa học và lý tưởng sư phạm của mình. Suốt sự nghiệp, ông vẫn luôn là một chuyên gia hàng đầu về văn học Việt Nam thế kỷ 18-19, nhà bình luận sâu sắc về các tác phẩm như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, truyện Hoa tiên, Sơ kính tân trang, Hoàng Lê nhất thống chí, thơ Hồ Xuân Hương và Truyện Kiều.
Ông xem các tác gia và tác phẩm thuộc trào lưu nhân đạo chủ nghĩa là đỉnh cao của văn học Việt Nam cổ điển, với đặc trưng cơ bản là "sự khám phá ra con người và khẳng định những giá trị chân chính của con người". Giai đoạn văn học này được tái hiện trong nhiều công trình tập thể ở đại học, nhưng bộ giáo trình 3 tập hơn 1.300 trang do riêng Nguyễn Lộc biên soạn có một vị trí đặc biệt, vì nó đã chinh phục nhiều thế hệ sinh viên và được tái bản đến lần thứ 7.
Những đóng góp đa dạng và giá trị
Trong những năm sống ở miền Nam, nhờ tiếp cận nhiều nguồn tài liệu phong phú, Giáo sư Nguyễn Lộc còn hoàn thành những tác phẩm có giá trị về văn học thời Tây Sơn và về nghệ thuật hát bội. Nhà phê bình Đặng Tiến đã nhận xét về cuốn Từ điển nghệ thuật Hát bội do Nguyễn Lộc chủ biên: "Trong chừng mực nào đó, Từ điển nghệ thuật Hát bội thoát khỏi những quy ước thông thường của thể loại từ điển và đạt tới nhiều trang hào hứng, khiến người đọc có chút ít kỷ niệm về hát bội có thể sống lại được nghệ thuật này..."
Nhà giáo mẫu mực với phong cách giảng dạy đặc biệt
Nghề giáo ở đại học luôn đòi hỏi sự kết hợp giữa viết và nói. Riêng thầy Nguyễn Lộc, văn phong mạch lạc, tinh tế, và cung cách giảng bài cũng rất khúc chiết, hấp dẫn. Nhiều sinh viên của ông ở Hà Nội và TP.HCM không ngần ngại nhắc đến những giờ giảng của thầy với những từ như "ấm áp", "duyên dáng", "lôi cuốn".
Quê hương Quảng Ngãi của nhà giáo Nguyễn Lộc nổi tiếng với những vị tướng tài giỏi, nhưng nghề văn ở đây cũng có những đóng góp đáng kể với các tên tuổi như Trương Đăng Quế, Tế Hanh, Bích Khê, Nguyễn Vỹ, và nhiều người khác. Điều thú vị là trong thế hệ những người Quảng Ngãi tập kết ra Bắc năm 1954, nhiều người cũng chọn lĩnh vực nghiên cứu - phê bình văn học và đã đạt được những thành tựu xứng đáng.
Cuộc sống và di sản bền vững
Sống ở miền Nam trong 39 năm qua, có lẽ khoảng thời gian hạnh phúc nhất của thầy Nguyễn Lộc là những năm tháng làm việc tại Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp TP.HCM. Nơi đây, ông cộng tác với các nhà giáo Đại học Văn khoa Sài Gòn trong sự hòa hợp của tình đồng nghiệp.
Những năm gần đây, thầy Nguyễn Lộc an cư trong một ngôi nhà vườn yên tĩnh ở phường Thông Tây Hội, TP.HCM. Từ nơi đây, trong tâm thức thầy chắc không nguôi hiện về âm điệu những câu thơ Nguyễn Du, kỷ niệm những ngôi trường ngày cũ và hình ảnh quê hương xa xôi.
Các tác phẩm chính của Giáo sư Nguyễn Lộc
- Văn học Việt Nam thế kỷ 18 - nửa đầu thế kỷ 19 (đồng tác giả với Hoàng Hữu Yên, 1962)
- Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 19 (1971)
- Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 - nửa đầu thế kỷ 19 (2 tập, 1976-1978)
- Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ 18 - hết thế kỷ 19 (1999)
- Từ điển văn học (đồng tác giả, 1984)
- Nguyễn Du - con người và cuộc đời (1985)
- Thơ Hồ Xuân Hương (khảo cứu, giới thiệu, 1985)
- Cung oán ngâm khúc (khảo cứu, giới thiệu, 1986)
- Văn học Tây Sơn (1986)
- Những khúc ngâm chọn lọc (đồng tác giả, 1987)
- Văn học lớp 10 (chủ biên, 2 tập, 1990)
- Nghệ thuật Hát bội Việt Nam (1994)
- Từ điển nghệ thuật Hát bội (chủ biên, 1998)
- Những tiểu luận văn học và những bài viết khác (2007)
