Tiến sĩ Văn hóa học giải mã ý nghĩa sâu xa của nghi thức cúng giao thừa đêm 30 Tết
Nghi thức cúng giao thừa là một phần không thể thiếu trong văn hóa đón Tết cổ truyền của người Việt, mang ý nghĩa tiễn năm cũ, đón năm mới với nhiều hy vọng về sự bình an và thịnh vượng. Tiến sĩ Văn hóa học Hồ Văn Tường, giảng viên Khoa Thương mại và Du lịch tại Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, đã có những chia sẻ sâu sắc về ý nghĩa văn hóa của nghi thức này, giúp người dân hiểu rõ hơn về các phong tục truyền thống.
Cúng giao thừa đúng giờ Tý: Thời điểm thiên quan ban phước
Theo tiến sĩ Hồ Văn Tường, cúng giao thừa bắt buộc phải diễn ra vào giờ Tý, tức là từ 23 giờ ngày 29 tháng chạp (tháng thiếu) đến 1 giờ sáng mùng 1 Tết. Đây là thời điểm thiên quan – các vị quan trên trời xuống ban phước lành cho nhân gian. Ông giải thích: "Dân gian quan niệm đúng giờ Tý, ba vị thần cai quản năm cũ gồm Hành khiển, Phán quan và Hành binh sẽ bay về trời, đồng thời ba vị thần mới hạ giới để nhận nhiệm vụ năm mới. Mâm cúng giao thừa có ý nghĩa tiễn các vị thần cũ và rước các vị thần mới đến kế thừa nhiệm vụ. Từ 'giao thừa' cũng bắt nguồn từ sự bàn giao này."
Nghi thức này phải được thực hiện ngoài sân vì đây là cách đón các vị thần từ trời xuống, bao gồm Hành khiển đại vương (vị thần cai quản năm), Phán quan (ghi chép công tội) và Hành binh (giúp giải hòa xáo trộn và bảo vệ quan Hành khiển). Tiến sĩ Hồ Văn Tường nhấn mạnh: "Mục đích chính của cúng giao thừa là để đón thần thiên quan xuống ban phước."
Hướng bày mâm cúng và các lễ vật không thể thiếu
Về hướng bày mâm cúng, tiến sĩ Hồ Văn Tường cho biết bàn cúng nên quay về hướng Nam để đón Hỷ thần hoặc hướng Tây để đón Tài thần. Tuy nhiên, một số gia đình cẩn trọng hơn còn nhờ thầy xem hướng hợp tuổi gia chủ để đảm bảo sự thuận lợi và may mắn.
Trong mâm cúng giao thừa, nhang đèn là lễ vật không thể thiếu. Hai cây đèn tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng, còn nhang tượng trưng cho các vì sao tinh tú. Ngoài ra, mâm cúng cần có bình hoa, trái cây theo mùa (không bắt buộc loại cụ thể), vàng mã với số lượng vừa phải (cần cẩn trọng khi đốt để tránh hỏa hoạn). Đặc biệt, rượu và trà là hai thứ không thể thiếu.
Ông Tường nói: "Dân gian có câu 'Vô tửu bất thành lễ', tức là không có rượu không thành lễ nghĩa. Mâm cúng phải có rượu, có thể là rượu đế hoặc các loại rượu hiện nay. Trà được rót sau rượu, trước khi nhang cháy tàn."
Tùy điều kiện, gia chủ có thể chuẩn bị thêm các loại bánh cúng dịp Tết như bánh chưng, bánh tét, bánh ít. Nếu chu đáo hơn, có thể cúng gà luộc, xôi – thường là xôi gấc (có màu cam) với mong muốn cầu hạnh phúc, may mắn năm mới. Việc bày mâm cỗ đầy đủ cũng tùy tâm và điều kiện của gia chủ, không cần quá câu nệ hình thức.
Nghi thức khấn và lạy: Thể hiện tấm lòng thành kính
Sau khi thắp đèn, rót rượu và thắp nhang, gia chủ sẽ khấn ba vị quan. Nội dung khấn không cần rập khuôn văn mẫu, miễn thể hiện được tấm lòng thành kính. Thông thường, nội dung khấn gồm: xưng tên gia chủ, cảm ơn và tiễn thần cũ, cung nghinh thần mới, cầu mong gia đình và dân gian vạn điều tốt đẹp. Tiến sĩ Hồ Văn Tường lưu ý: "Nếu khấn theo 'văn mẫu' buộc gia chủ phải thuộc lòng, nhưng quan trọng nhất vẫn là sự chân thành."
Giải thích ý nghĩa của việc đốt một nén nhang và lạy 5 lạy, tiến sĩ Hồ Văn Tường cho biết: "Nhất bái sinh (lạy người sống 1 lạy), nhị bái tử (lạy người mất 2 lạy), tam bái Phật (3 lạy), tứ bái thần (4 lạy), ngũ bái quân (lạy trời, vua, thánh 5 lạy). Vì vậy, khi cúng giao thừa phải lạy 5 lạy để thể hiện sự tôn kính với các bậc trên."
Sau nghi thức ngoài sân: Cúng trong nhà và các phong tục xông đất
Sau nghi thức ngoài sân, gia chủ vào nhà bày mâm cúng trên bàn thờ tổ tiên. Theo tiến sĩ Hồ Văn Tường, thường từ sáng 28 hoặc 29 tháng chạp (tháng thiếu), gia chủ đã rước ông bà về ăn Tết. Vì vậy, đêm giao thừa phải dâng mâm lễ đầu năm, thông báo giờ khắc năm mới. Mâm cúng trong nhà gồm hoa trái, nhang đèn, rượu trà, bánh trái… dâng lên tổ tiên và các vị thần tại gia như ông Táo, Thần Tài, Thổ Địa.
Sau khi cúng xong, người Việt có tục mời người ngoài vào nhà – gọi là xông đất. Người xông đất phải hợp tuổi với năm mới và gia chủ. Năm nay tam hợp là người tuổi Dần và Tuất. Nếu khó tìm người hợp tuổi, có thể chọn người có tên đẹp, mang ý nghĩa tài lộc như Vàng, Bạc, Châu Báu… Dân gian còn có quan niệm nhờ người hàng xóm gánh một đôi nước vào nhà, với ý nghĩa "tiền vào như nước".
Người trong nhà đi ra ngoài cũng phải chọn hướng theo tuổi để đón Tài thần, Hỷ thần. Những cô gái trắc trở chuyện tình duyên thường đi theo hướng Hỷ thần với mong ước năm mới gặp duyên lành. Điểm đến thường là đình, chùa, miếu, nhà thờ để cầu bình an, sau đó trở về ngay trong đêm. Theo người xưa, khi về có thể hái một nhánh lộc mang về nhà. Ngày nay, nhiều đình chùa chuẩn bị sẵn nhánh phát tài để người dân thỉnh lộc. Riêng người Hoa có tập tục thỉnh nhang lộc với hy vọng năm mới hanh thông, may mắn.
Ý nghĩa của gà trống luộc ngậm hoa hồng trong lễ cúng
Gà trống ngậm hoa hồng đỏ là hình tượng quen thuộc nhất trong mâm cúng đêm giao thừa và các dịp lễ trọng như rằm tháng giêng, đầy tháng, thôi nôi… Biểu tượng này thể hiện sự tươi mới, may mắn và sức sống, góp phần làm cho nghi thức thêm phần trang trọng và ý nghĩa, phản ánh sự phong phú trong văn hóa tâm linh của người Việt.
