Danh tướng Phạm Thế Hiển là một trong những nhân vật nổi bật của triều Nguyễn, được người đương thời ca ngợi với câu: “Làm quan võ không sợ chết, làm quan văn không tham tiền”. Sinh năm 1803 tại làng Luyến Khuyết (nay thuộc tỉnh Thái Bình) trong một gia đình Nho học, ông sớm nổi tiếng thông minh, ham học. Năm 25 tuổi, ông đỗ cử nhân; năm 26 tuổi, đỗ Đệ tam giáp tiến sĩ xuất thân. Trải qua nhiều chức vụ quan trọng ở triều đình và địa phương, ông trở thành vị quan được các vua nhà Nguyễn tin cậy và trọng dụng.
Khi danh tướng Phạm Thế Hiển qua đời năm 1861, giới văn thân, sĩ phu Phú Yên đã viết câu đối tiễn biệt, trong đó có câu: “Đà Nẵng trạch Hải Vân Nam, vũ bất tích tử, văn bất ái tiền, thiên hạ thái bình tương hữu nhất”. Nghĩa là: Trấn cửa Đà Nẵng phía Nam Hải Vân, làm quan võ không sợ chết, làm quan văn không tham tiền, lòng chỉ mong cho thiên hạ thái bình.
Phụng sự ba triều vua Nguyễn
Danh tướng Phạm Thế Hiển trải qua và phụng sự dưới 3 triều vua Nguyễn: Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Trong nhiều năm làm quan, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Lại bộ hữu thị lang, Án sát các tỉnh Hải Dương, Bắc Ninh, Phú Yên, Tuần phủ Gia Định, Tham tán quân thứ... Đặc biệt, dưới thời vua Tự Đức, ông được giao nhiều trọng trách tại Nam Kỳ, khu vực đang đứng trước nguy cơ bị thực dân Pháp xâm lược.
Đồng hành cùng Nguyễn Tri Phương chống Pháp
Trong những năm thực dân Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam, các danh tướng Phạm Thế Hiển và Nguyễn Tri Phương nhiều lần được triều đình giao phối hợp chỉ huy quân đội ở các chiến trường trọng yếu. Hai ông cùng tổ chức phòng thủ tại Đà Nẵng, xây dựng các phòng tuyến chống Pháp, rồi tiếp tục sát cánh tại Nam Kỳ để lo liệu việc quân sự, khai hoang, lập đồn điền và củng cố hệ thống phòng thủ. Sự gắn bó và phối hợp hiệu quả giữa hai ông đã tạo nên một bộ đôi chỉ huy quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp buổi đầu.
Quyết tâm chủ chiến
Năm 1859, trước khi lên đường vào Nam tham gia chỉ huy quân đội chống Pháp, Phạm Thế Hiển và Nguyễn Tri Phương được vua Tự Đức triệu kiến để hỏi kế sách đối phó với quân xâm lược. Khi nhà vua hỏi nên đánh, hòa hay giữ, cả hai vị đại thần đều đồng thanh đáp: “Đánh là tiện hơn cả”. Câu trả lời ngắn gọn nhưng thể hiện rõ tinh thần chủ chiến, quyết tâm bảo vệ đất nước và ý chí không khuất phục trước ngoại bang của hai vị danh tướng.
Hệ thống đồn điền bán quân sự
Trong thời gian phụ trách công việc ở Nam Kỳ, Phạm Thế Hiển cùng Nguyễn Tri Phương cho xây dựng nhiều đồn điền mang tính chất “bán quân sự”. Đây không chỉ là nơi giúp người dân khai hoang, phát triển sản xuất mà còn đóng vai trò như các điểm phòng thủ, góp phần bảo vệ an ninh và chủ quyền vùng đất phía Nam. Sau khi thôn tính Nam Kỳ, chính quyền thực dân Pháp đã ban hành nghị định giải thể toàn bộ hệ thống đồn điền này vào năm 1867 nhằm xóa bỏ một mô hình vừa mang ý nghĩa kinh tế vừa có giá trị quân sự.
Sự kính trọng của người đương thời
Năm 1861, trên đường từ Nam Kỳ trở ra kinh đô Huế theo lệnh triệu về báo cáo tình hình chiến sự, danh tướng Phạm Thế Hiển lâm bệnh nặng và qua đời tại Phú Yên. Khi linh cữu ông được đưa về quê nhà an táng, dọc đường đi, nhiều quan chức địa phương và đông đảo người dân đã ra đón tiễn, bày tỏ lòng thương tiếc đối với một vị quan thanh liêm, một danh tướng hết lòng vì nước vì dân. Sự kính trọng ấy cho thấy những đóng góp và nhân cách của ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đương thời.
