Chùa Non Đông: Biểu Tượng Văn Hóa và Lịch Sử Cách Mạng
Chùa Non Đông, còn gọi là Tường Quang Tự, mang ý nghĩa là ngôi chùa đem lại ánh sáng và may mắn. Tọa lạc tại chân núi Đông Sơn trong vòng cung Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh, ngôi cổ tự này được xây dựng vào cuối thế kỷ XIII, cụ thể là năm 1285 dưới thời Trần – giai đoạn Phật giáo Việt Nam phát triển hưng thịnh nhất.
Lịch Sử và Thánh Tổ Non Đông
Theo tài liệu lịch sử, Thánh tổ Non Đông họ Vương, hiệu Quán Viên, tự Tuệ Nhẫn, sinh năm 1257 tại xã Dưỡng Mông, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay thuộc Hải Phòng). Ngài nổi tiếng thông minh, đức độ và sớm thấu hiểu kinh điển Phật học. Năm 1275, Ngài được Đại sư Kiên Tuệ cắt tóc thụ giới tại chùa Báo Ân. Đến khoảng niên hiệu Trùng Hưng (1285-1293) đời vua Trần Nhân Tông, Ngài nhận lời mời của Thiền sư Đại Nghĩa để hoằng dương Phật pháp tại chùa Non Đông.
Với tấm lòng từ bi, Thánh tổ luôn quan tâm giúp đỡ người nghèo, sống thanh bạch, tự cày cấy để nuôi thân và hỗ trợ bá tánh. Uy đức của Ngài lan tỏa rộng khắp, được nhân dân kính trọng và tôn xưng là Thánh tổ Non Đông. Ngài viên tịch vào đêm ngày 27 tháng Giêng năm Ất Sửu 1325, hưởng thọ 69 tuổi. Những câu chuyện về Ngài đã in đậm trong tâm thức của Tăng Ni, Phật tử và người dân địa phương.
Vai Trò Trong Phong Trào Cách Mạng
Chùa Non Đông không chỉ có giá trị tôn giáo và văn hóa mà còn là một địa chỉ đỏ của phong trào cách mạng Việt Nam. Trong những năm 1929-1930, nơi đây từng là cơ sở bí mật của tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng. Đồng chí Nguyễn Văn Cừ – Cố Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng các chiến sĩ cách mạng tiền bối đã nhiều lần hội họp tại đây để bàn bạc, đề ra chủ trương lãnh đạo phong trào công nhân vùng mỏ và triển khai phong trào “Vô sản hóa” tại khu mỏ Quảng Ninh.
Sự phát triển mạnh mẽ của phong trào công nhân đã góp phần quan trọng dẫn tới sự ra đời của Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại khu mỏ Quảng Ninh vào ngày 23/2/1930, chỉ sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời 20 ngày. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng của phong trào cách mạng tại vùng mỏ Quảng Ninh.
Công Nhận Di Tích và Công Tác Bảo Tồn
Với những giá trị lịch sử đặc biệt, ngày 14/11/2002, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 4112 xếp hạng Di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê là di tích cấp tỉnh. Tiếp đó, ngày 30/8/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3013 xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia đối với Cụm Di tích lịch sử Mỏ than Mạo Khê, bao gồm các địa điểm: Nơi thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại Quảng Ninh, Nhà máy Cơ khí Mạo Khê và Chùa Non Đông.
Trải qua thời gian và biến cố lịch sử, di tích chùa Non Đông cùng các kiến trúc trong khu vực có thời điểm chỉ còn là phế tích. Thực hiện chủ trương của tỉnh Quảng Ninh và thành phố Đông Triều về triển khai lập quy hoạch tổng thể Cụm di tích lịch sử cách mạng khu mỏ Mạo Khê, trong đó có di tích chùa Non Đông, quy hoạch được phê duyệt năm 2017 đã thiết kế nhiều hạng mục công trình.
Với sự quan tâm của Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh, chính quyền địa phương, cùng sự phát tâm công đức của các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, nhân dân và phật tử, một số hạng mục chính của di tích đã được tu bổ, tôn tạo và hoàn thành, đưa vào sử dụng để bảo tồn và phát huy giá trị. Tuy nhiên, về tổng thể quy hoạch và công trình, kiến trúc, cảnh quan của di tích vẫn còn nhiều hạng mục cần được tiếp tục quan tâm tu bổ trong thời gian tới.
Kế Hoạch Phát Triển và Lễ Hội
Từ ngày 1/7/2025, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, phường Mạo Khê đã phối hợp với Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh, Đảng ủy than Quảng Ninh, Công ty than Mạo Khê – TKV và các sở, ngành liên quan tiếp tục nghiên cứu, đề nghị điều chỉnh quy hoạch và phương án thiết kế, kiến trúc, cảnh quan, bổ sung thêm một số hạng mục đối với Di tích chùa Non Đông. Mục tiêu là đảm bảo phù hợp với các quy hoạch chung, quy hoạch phân khu, quy hoạch ngành than, đặc biệt để nâng tầm giá trị của di tích, đảm bảo các yếu tố về phong thủy và tâm linh.
Ngay sau lễ hội năm nay, phường Mạo Khê sẽ tiếp tục phối hợp thành lập Ban vận động trùng tu, tôn tạo di tích để huy động các nguồn lực từ các tổ chức, cá nhân, cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, nhà hảo tâm và nhân dân, Phật tử chung tay góp sức. Việc này nhằm tu bổ, tôn tạo di tích ngày một khang trang hơn, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch tâm linh, hoằng dương Phật pháp, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
Lễ hội truyền thống chùa Non Đông năm nay đúng vào dịp tổ chức Ngày hội lớn của dân tộc – ngày 15/3/2026 (tức ngày 27, tháng Giêng, năm Bính Ngọ), trùng với ngày diễn ra cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc, Ủy ban bầu cử phường Mạo Khê và Ban tổ chức Lễ hội kêu gọi toàn thể cán bộ, đảng viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang, nhân dân, Phật tử và cử tri tích cực tham gia bầu cử, đi bầu sớm, bầu đúng, bầu đủ các đại biểu tiêu biểu có đức, có tài, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, góp phần tạo không khí vui tươi, phấn khởi cho Ngày Hội non sông.
