Bảo tồn nguồn di sản thư tịch cổ của người Chăm đang trở thành vấn đề cấp thiết, đòi hỏi sự chung tay của các nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý và chính cộng đồng người Chăm. Những bộ kinh sách viết tay trên lá buông, giấy dó, vải, giấy xi-măng chứa đựng khối lượng tri thức đồ sộ về lịch sử, tín ngưỡng, tôn giáo, thiên văn, lịch pháp, y học cổ truyền và văn học dân gian của cộng đồng Chăm qua nhiều thế kỷ.
Những “báu vật” trên lá buông
Ông Trượng Tính, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa, cho biết đối với cộng đồng Chăm Bàlamôn và Bàni, các bộ kinh sách không chỉ là tư liệu ghi chép mà còn là vật thiêng gắn với các nghi lễ tôn giáo tổ chức tại đền, tháp và trong cộng đồng. Tại các đền tháp Chăm, mỗi vị Cả sư (Po Adhia) đều lưu giữ một bộ kinh lá buông phục vụ các nghi lễ quan trọng. Những bộ kinh ấy được bảo quản cẩn trọng, chỉ mở ra mỗi dịp đặc biệt như lễ Yuer Yang, lễ thánh tẩy đền tháp, đất đai, nhà cửa hay các nghi thức tấn phong chức sắc. Chính tính chất linh thiêng khiến thư tịch lá buông ít khi phổ biến rộng rãi, chủ yếu trao truyền trong nội bộ gia đình có trách nhiệm gìn giữ nghi lễ truyền thống.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Thập Hồng Luyện, nội dung thư tịch Chăm vô cùng phong phú. Bên cạnh văn bản tôn giáo còn có nhiều tư liệu phản ánh tri thức dân gian, quan niệm triết học, kinh nghiệm sản xuất, y học cổ truyền và các nghi lễ gắn với đời sống cộng đồng như cầu mưa, tế thần lửa, chặn nước đầu nguồn hay các nghi thức thánh tẩy. Điều làm nên giá trị độc đáo còn nằm ở hình thức thể hiện: trên những lá buông đã qua xử lý, các nghệ nhân xưa khắc từng dòng chữ Chăm cổ ở cả hai mặt, đôi khi xen lẫn ký tự Sanskrit. Mỗi chiếc lá chỉ vài dòng chữ nhưng chứa đựng những lớp nghĩa văn hóa sâu sắc. Đối với cộng đồng Chăm Bàni, kinh sách được ghi chép bằng chữ Akhar Thrah kết hợp chữ Ả Rập, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa.
Thực trạng xuống cấp và thách thức bảo tồn
Phần lớn thư tịch Chăm có niên đại từ thế kỷ XVIII đến XIX, thậm chí lâu đời hơn. Dưới tác động của khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, hơi muối biển, nấm mốc và côn trùng, nhiều bộ thư tịch đã xuống cấp, không ít tài liệu mục nát, rách vỡ hoặc phai mờ chữ viết. Bên cạnh đó, nhiều gia đình lưu giữ thư tịch cổ nhưng không còn người đủ khả năng đọc hiểu nội dung hoặc kế tục việc bảo quản. Vì tôn trọng tín ngưỡng truyền thống, họ không dám tiêu hủy nhưng cũng không muốn trao cho người ngoài. Đã có trường hợp thư tịch bị thả trôi sông theo tập tục khi không còn người tiếp nhận.
Các bảo tàng nỗ lực sưu tầm và lưu giữ nhiều bộ thư tịch quý, nhưng phần lớn chưa có kho bảo quản đạt chuẩn với thiết bị kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm. Kinh phí phục chế và số hóa còn hạn hẹp, đội ngũ chuyên gia đọc, phiên âm và dịch thuật thư tịch Chăm ngày càng khan hiếm. Hiện nay, nhiều gia đình chức sắc Chăm vẫn cất giữ thư tịch cổ trong giỏ tre đan gọi là Ciét tapuk hoặc bọc trong túi vải treo nơi khô ráo. Định kỳ, người giữ sách đem phơi nắng chống ẩm mốc, khi chữ mờ thì dùng rượu lau sạch hoặc tô lại nét chữ bằng mực. Tuy nhiên, biện pháp dân gian này chỉ tác dụng tạm thời, đôi khi làm biến đổi hiện trạng ban đầu của tài liệu.
Đánh thức giá trị di sản thư tịch Chăm
Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa đang lưu giữ 19 bộ thư tịch lá buông; Trung tâm Trưng bày Văn hóa Chăm và Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng bảo quản 9 bộ. Nhiều nhà sưu tầm tư nhân cũng sở hữu những bộ thư tịch có giá trị đặc biệt. Theo ông Đinh Hy, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm, việc điều tra, khảo sát và thống kê đầy đủ số lượng thư tịch Chăm trong cộng đồng cần được triển khai khẩn trương. Chỉ khi nắm được hiện trạng, các cơ quan chức năng mới có thể xây dựng giải pháp bảo tồn phù hợp và hiệu quả.
Số hóa thư tịch được xem là hướng đi tất yếu. Xây dựng thư viện điện tử và cơ sở dữ liệu trực tuyến không chỉ giúp lưu giữ an toàn nguồn tư liệu gốc mà còn mở rộng khả năng tiếp cận cho giới nghiên cứu và công chúng. Những năm qua, các đơn vị lưu trữ đã lập hồ sơ hiện vật, xử lý côn trùng gây hại, phục chế và số hóa thư tịch. Một số bộ kinh lá buông đã được số hóa bằng phần mềm chuyên dụng, góp phần kéo dài tuổi thọ hiện vật và hạn chế nguy cơ hư hỏng do khai thác trực tiếp. Ông Phú Văn Lương, chức sắc Chăm Bàlamôn ở xã Phước Hữu, chia sẻ: “Thư tịch cổ phản ánh chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của đồng bào Chăm, góp phần làm phong phú kho tàng di sản văn hóa Việt Nam”.
Giữa nhịp sống hiện đại, những trang lá buông cũ kỹ vẫn âm thầm kể câu chuyện về một nền văn hóa lâu đời. Bảo tồn thư tịch Chăm không chỉ là gìn giữ những dòng chữ cổ đang phai mờ theo năm tháng, mà còn là bảo vệ ký ức, tri thức và bản sắc của một dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
