Ngôi chùa cổ Bút Tháp, còn gọi là Ninh Phúc, tọa lạc tại thôn Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, nằm bên dòng sông Đuống thơ mộng và được bao quanh bởi những cánh đồng xanh mướt. Theo sách Địa chí Hà Bắc (1982), chùa có nguồn gốc từ thời vua Trần Thánh Tông (1258-1278), với thiền sư Huyền Quang, người đỗ trạng nguyên năm 1297, từng làm trụ trì. Ban đầu, thiền sư cho xây dựng một ngọn tháp đá cao 9 tầng trang trí hình hoa sen, nhưng công trình này hiện không còn, thay vào đó là các bảo tháp được phục dựng qua các thế hệ sau.
Kiến Trúc Độc Đáo Và Lịch Sử Phát Triển
Vào khoảng những năm 1642-1674, chùa Bút Tháp được các quý tộc triều Lê cho dựng lại với quy mô rất lớn, theo kiểu trăm gian và mặt bằng kiến trúc nội công ngoại quốc. Trải qua nhiều lần tu sửa nhỏ, kiến trúc hiện tại chủ yếu mang dấu ấn của thế kỷ 17, bao gồm các hạng mục như tam quan, gác chuông, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, tích thiện am, nhà trung, phủ thờ, hậu đường và hai dãy hành lang hai bên. Năm 2013, chùa được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định giá trị văn hóa và lịch sử to lớn.
Bốn Bảo Vật Quốc Gia Quý Giá
Chùa Bút Tháp hiện lưu giữ bốn bảo vật quốc gia, mỗi bảo vật đều là kiệt tác nghệ thuật từ thế kỷ 17.
Tượng Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay (Thiên thủ thiên nhãn): Được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012, tượng làm bằng gỗ, phủ sơn son thếp vàng, tạo tác năm 1656. Tượng cao 370 cm, rộng 210 cm, dày 115 cm, với cánh tay xa nhất rộng 200 cm, chia làm bốn phần: tượng, đài sen, bệ và vành cánh tay phụ. Tổng cộng có 42 tay lớn và 958 tay nhỏ tỏa ra từ thân. Hai tay chắp trước ngực theo kiểu liên hoa hợp chưởng, hai tay để trên đùi với ngón tay đan chéo biểu tượng cho hành đạo và thiền định. Từ lưng, sườn và vai, 19 đôi tay ở các tư thế ban phép, ấn quyết khác nhau, với cánh tay tròn lẳn, ngón búp măng, cổ tay đeo vòng hạt minh châu giơ lên như đóa sen nở.
Bảo vật cửu phẩm liên hoa (cối kinh): Chế tác cuối thế kỷ 17 đầu thế kỷ 18, đặt trong tích thiện am – kiến trúc đặc biệt nhất của chùa. Cửu phẩm liên hoa hình bát giác, cao 7,8 m, xếp 9 tầng, 8 mặt theo kiểu tòa sen, thể hiện 9 kiếp tu của đức Thích Ca Mâu Ni. Chín tầng cối kinh tạc hàng trăm tượng phật, hoa lá, chim muông, tập trung vào chủ đề khuyến thiện trừ ác, giới thiệu hành trang các vị tổ thiền tông, đại sư và các cấp độ thăng hoa trên đường lên cõi niết bàn.
Bộ tượng Tam thế Phật: Được công nhận bảo vật quốc gia năm 2020, gồm Phật quá khứ – Ca Diếp, Phật hiện tại – Thích Ca Mâu Ni và Phật vị lai – Di Lặc. Bộ tượng đại diện cho phong cách tạo hình thời Lê Trung Hưng với đặc điểm mắt không nổi khối, khuôn mặt đầy đặn, tràn nở, môi dày, đỉnh đầu có xu hướng phẳng, nở sang hai bên, khác biệt so với tượng tam thế giai đoạn nhà Mạc.
Bảo vật hương án (bàn thờ): Được giới khảo cổ đánh giá độc đáo, với mỗi hình tượng rồng mang nét điểm riêng. Tại phần thân, các ô hộc hình vuông được trang trí đồ án rồng cuộn trong lá đề, bao quanh bởi mây lửa hoặc thân rồng đang vận động bám vào cột. Mỗi chân trụ có một hình rồng đầy đủ đầu, thân, bàn chân trước, trong tư thế ngóc đầu, miệng ngậm ngọc báu, với bờm và tia lửa, chân có vảy và móng sắc nhọn. Đồ án hổ phù kết hợp tạo cảm giác thẩm mỹ từ sự hòa quyện giữa thần quyền và vương quyền.
Kiến Trúc Điêu Khắc Tinh Xảo
Không gian kiến trúc giữa các hạng mục của chùa được kết nối bằng cầu, bậc hè và thềm, tạo cảm giác liền mạch và hài hòa. Kiến trúc điêu khắc ở chùa Bút Tháp đạt trình độ bậc cao, thể hiện qua hệ thống chạm khắc gỗ dày đặc, tinh xảo và thống nhất. Các mảng chạm trổ kết hợp hài hòa giữa hình tượng rồng, hoa sen, mây lửa và linh thú, vừa mang tinh thần Phật giáo, vừa phản ánh tư duy vương quyền đương thời. Kỹ thuật chạm bong (tạo độ nổi, độ sâu) và chạm lộng (tạo độ thoáng, độ mở) tạo chiều sâu và cảm giác chuyển động mạnh, cho thấy tay nghề điêu luyện và thẩm mỹ đặc sắc của nghệ nhân thế kỷ 17.
Nhờ sự linh thiêng, cảnh đẹp, không gian rộng và tĩnh lặng, chùa Bút Tháp hằng ngày thu hút đông đảo người dân đến lễ Phật và vãn cảnh, trở thành điểm đến văn hóa tâm linh quan trọng tại Bắc Ninh.
