Hạ chí không chỉ là ngày dài nhất trong năm mà còn là bước ngoặt thời tiết quan trọng để điều dưỡng cơ thể theo y học cổ truyền. Thực hành dưỡng sinh đúng cách vào thời điểm này được xem là chìa khóa vàng để bảo vệ sức khỏe trước cái nóng mùa hè.
Bác sĩ Trần Thị Thanh Huyền, Bệnh viện Y học cổ truyền Đà Nẵng, cho biết việc chủ động điều dưỡng cơ thể trong tiết Hạ chí năm 2026 (từ 21.6 đến 5.7) giúp phòng tránh các hệ lụy sức khỏe nguy hiểm khi thời tiết chuyển sang giai đoạn nắng nóng cực đoan.
Hạ chí và tác động đến cơ thể
Theo y học cổ truyền, Hạ chí là thời điểm dương khí trong tự nhiên đạt trạng thái hưng thịnh nhất. Mùa hạ thuộc hành Hỏa, tương ứng với tạng Tâm (tim). Lúc này, hiện tượng dương khí xuất ngoại diễn ra mạnh mẽ, năng lượng dồn ra bề mặt da để bài tiết mồ hôi, điều hòa thân nhiệt, vô tình làm hao tổn tân dịch và khí.
Nếu không biết cách điều dưỡng, cơ thể dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, suy nhược, mất ngủ, bứt rứt và dễ cáu gắt. Nguy hiểm hơn là tình trạng say nắng, say nóng, hoặc thấp nhiệt tích tụ gây rối loạn tiêu hóa, viêm đường tiết niệu và các bệnh lý về da như rôm sảy, mụn nhọt. Tổn thương cơ thể trong mùa hè còn tạo mầm mống cho bệnh tật bộc phát vào mùa thu đông.
Nguyên tắc dưỡng sinh trong tiết Hạ chí
1. Thực dưỡng cân bằng
Ăn uống thanh đạm, dễ tiêu. Ưu tiên rau xanh, thực phẩm vị đắng như rau đắng, khổ qua, tâm sen để thanh tâm, giải nhiệt. Thêm vị chua nhẹ (chanh, sấu, tắc) giúp co nhỏ lỗ chân lông, giảm thất thoát tân dịch và kích thích ngon miệng. Kết hợp các loại rau củ tính mát như bí đao, dưa leo, củ sen và bù điện giải khi ra nhiều mồ hôi. Hạn chế tối đa đồ chiên rán, thức ăn cay nóng và rượu bia.
2. Sinh hoạt thuận tự nhiên
Nên ngủ muộn (tầm sau 22 - 23 giờ) và dậy sớm phù hợp với quy luật ngày dài đêm ngắn; đón ánh nắng bình minh để nạp dương khí. Duy trì giấc ngủ trưa ngắn (20 - 30 phút) trong khung giờ từ 11 - 13 giờ để tạng Tâm nghỉ ngơi, giảm nguy cơ đột quỵ. Không để điều hòa chênh lệch quá 5 - 7 độ C so với ngoài trời. Tuyệt đối không tắm nước lạnh ngay khi vừa đi nắng về. Ngâm chân nước ấm trước khi ngủ để trừ thấp khí, giảm đau mỏi xương khớp.
3. Vận động vừa sức
Tránh đại hãn - ra mồ hôi quá nhiều khi tập luyện cường độ cao sẽ làm hao tổn cả dương khí lẫn tân dịch. Tập thể thao vào sáng sớm hoặc chiều mát với các bài tập nhẹ như đi bộ, yoga, thái cực quyền để cơ thể tiết ít mồ hôi.
Lời khuyên từ chuyên gia
Bác sĩ Huyền nhấn mạnh: nắng nóng kéo dài buộc tim phải làm việc với tần suất cao hơn. Cổ nhân có câu Tâm tĩnh tự nhiên lương - khi tâm trạng bình ổn, cơ thể sẽ dễ thích nghi với cái nóng. Việc điều hòa hơi thở, thiền, tập các bài dưỡng sinh, yoga nhẹ nhàng là rất cần thiết.
Bà cũng lưu ý sai lầm phổ biến: lạm dụng nước đá, đồ ướp lạnh hoặc ngồi điều hòa quá lâu để giải nhiệt tức thời. Thói quen này vô tình dập tắt đốm lửa của tỳ vị đang suy yếu bên trong, dẫn đến đầy bụng, tiêu chảy và chán ăn.
Theo y học cổ truyền, dưỡng sinh là phương pháp bảo vệ và nâng cao sức khỏe, chú trọng phòng bệnh hơn chữa bệnh thông qua ăn uống, sinh hoạt, vận động và điều hòa tinh thần. Mục đích là duy trì cân bằng âm dương, điều hòa khí huyết, tăng cường chính khí và nâng cao sức đề kháng, thuận theo quy luật tự nhiên: Xuân sinh - Hạ trưởng - Thu liễm - Đông tàng.
