19 Bảo Vật Quốc Gia Tại Bảo Tàng Điêu Khắc Chăm Đà Nẵng: Hành Trình Thức Giấc Di Sản Ngàn Năm
Giữa lòng thành phố Đà Nẵng năng động, nơi những tòa nhà cao tầng soi bóng xuống dòng sông Hàn, Bảo tàng Điêu khắc Chăm hiện lên như một không gian tĩnh lặng, nơi thời gian dường như ngưng đọng. Bước qua cánh cổng, tiếng ồn ào của đô thị lùi xa, nhường chỗ cho vẻ trầm mặc của những pho tượng sa thạch nghìn năm tuổi. Tại đây, 19 bảo vật quốc gia đang hiện diện như những mật mã văn hóa, kể về thời đại hoàng kim của các nền văn minh Đông Sơn, Sa Huỳnh và Champa rực rỡ. Du khách và người dân khi đến đây sẽ như lạc vào một hành trình khám phá, nơi di sản hàng nghìn năm tuổi thức giấc và tỏa sáng giữa lòng phố thị hiện đại.
Huyền Thoại Về "Nàng Mona Lisa" Phương Đông Và Hành Trình Hồi Sinh
Trong số các báu vật, tượng Bồ tát Tara bằng đồng nổi bật như một kiệt tác gây ám ảnh và cuốn hút. Được vinh danh là tác phẩm hoàn mỹ nhất của nghệ thuật đúc đồng Champa, pho tượng mang vẻ đẹp quyền uy nhưng đầy lòng từ ái, với đôi mắt khảm đá quý trầm mặc. Dưới ánh sáng nghệ thuật, lớp màu xanh lục cổ kính của khối đồng khiến Tara hiện lên như một nàng "Mona Lisa" của phương Đông, ẩn chứa vẻ đẹp huyền bí khó cưỡng.
Bồ tát Tara là vị Bồ tát nữ trong Phật giáo Đại thừa và Kim Cang thừa, biểu trưng cho lòng từ bi, cứu khổ và giác ngộ. Tuy nhiên, đằng sau vẻ đẹp ấy là một hành trình thăng trầm đầy bí ẩn kéo dài gần nửa thế kỷ. Kiệt tác này được những người nông dân tìm thấy vào năm 1978 tại Phật viện Đồng Dương, ở độ sâu 1,5 mét, khi đó đã bị bẻ gãy hai bàn tay do sự nhầm lẫn về giá trị kim loại. Suốt hàng chục năm, Bồ tát Tara được lưu giữ trong tình trạng khuyết thiếu pháp khí.
Phải đến cuối năm 2023, sau những nỗ lực bền bỉ của giới nghiên cứu và các cấp quản lý, hai pháp khí nguyên bản là đóa hoa sen và vỏ ốc biển mới chính thức được trở về và gắn lại vào tượng. Nhà nghiên cứu Hồ Xuân Tịnh, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Nam, khẳng định việc đối chiếu vết gãy trên bàn tay và di vật đã xóa tan mọi hoài nghi. Ông giải thích: "Tay phải tượng Tara cầm đóa sen, tay trái cầm con ốc biển – pháp loa biểu trưng cho âm thanh giáo pháp của Đức Phật."
Chị Huỳnh Mai Bảo Phương, hướng dẫn viên tại bảo tàng, chia sẻ thêm rằng việc hoàn nguyên này không chỉ tái hiện diện mạo nguyên bản của một bảo vật quốc gia mà còn là minh chứng cho sức mạnh của sự bảo tồn trong dòng chảy lịch sử đầy biến động. Hành trình hồi sinh của Tara nhấn mạnh giá trị văn hóa bền vững, vượt qua thử thách thời gian.
Mật Mã Tượng Thần Và Những Bản Trường Ca Trên Đá
Nếu Tara là sự hoàn mỹ của kim khí, thì các đài thờ sa thạch như Mỹ Sơn E1 và Trà Kiệu lại là những bản trường ca bất tận trên đá, kể câu chuyện sâu sắc về đời sống tâm linh và nghệ thuật cổ xưa.
- Đài thờ Mỹ Sơn E1 (thế kỷ VII - VIII) được đánh giá là tư liệu quý giá nhất về đời sống tu hành sơ kỳ. Trên 14 khối đá ghép lại, các nghệ nhân xưa đã chạm khắc tỉ mỉ cảnh sinh hoạt của các tu sĩ Brahmin, bao gồm việc đọc kinh, giảng đạo, tập yoga và chơi nhạc giữa thiên nhiên hoang sơ. Mỗi đường nét là một cửa sổ mở vào thế giới tâm linh đầy chiêm nghiệm.
- Đài thờ Trà Kiệu lại khiến người xem mê đắm bởi những vũ nữ Apsara múa trong tư thế tribhanga uyển chuyển. Từng đường nét uốn cong ba đoạn đầy nữ tính khiến đá cứng dường như tan chảy dưới bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ. Đây là nơi các điển tích trong sử thi Ramayana về lễ cưới của Rama và Sita được tái hiện sống động, mang đậm phong cách nghệ thuật Trà Kiệu thế kỷ X – thời kỳ đỉnh cao của điêu khắc Chăm.
Mạch ngầm bí ẩn của hành trình di sản đạt đến cao trào khi du khách dừng chân trước pho tượng Thần Shiva Mỹ Sơn C1. Đằng sau dáng đứng tĩnh lặng nghìn năm là một cuộc đối thoại xuyên thế kỷ về những giả thuyết chưa hồi kết. Kiến trúc sư Henri Parmentier từng hình dung đây là hình ảnh Thần Shiva trong tư thế khất thực thanh tao, trong khi các nhà nghiên cứu hiện đại lại tìm thấy một thông điệp quyền uy hơn: đó là hình tượng Thần - Vua (Devaraja) – sự hợp nhất thiêng liêng giữa vương quyền rực rỡ và thần quyền tối thượng.
Bí mật về sự uy quyền ấy dường như vẫn còn hiển hiện qua đôi thùy tai chảy dài với lỗ đục lớn, nơi từng trĩu nặng bởi đôi khuyên tai bằng vàng ròng nặng tới 1,5 kg. Chi tiết này biến bảo vật thành chân dung của một vị quân vương đã được thần hóa để trường tồn cùng lịch sử, phản ánh sự giàu có và quyền lực của vương triều Champa.
Tiếng Vọng Ngàn Xưa Bên Nhịp Thở Sông Hàn
Hành trình di sản tại Đà Nẵng không chỉ có dấu ấn Champa. Sự xuất hiện của Trống đồng và Thạp đồng Đông Sơn bên cạnh bộ trang sức vàng Lai Nghi của văn hóa Sa Huỳnh đã tạo nên một bức tranh hội tụ văn hóa đa dạng, khẳng định Đà Nẵng luôn là tâm điểm của sự giao thoa và kết nối từ hàng ngàn năm trước.
- Trống đồng Đông Sơn (thế kỷ III-II TCN) sở hữu những hoa văn độc bản chưa từng thấy, như linh vật hình con chồn đuôi xù hay con công đứng trên lưng rùa. Những hình ảnh này không chỉ là nghệ thuật trang trí mà còn phản ánh đời sống tín ngưỡng và thế giới quan của cư dân cổ.
- Bộ trang sức vàng Lai Nghi với 108 hiện vật tinh xảo kể câu chuyện về sự giàu có và kỹ nghệ kim hoàn đỉnh cao của cư dân cổ miền Trung. Mỗi món trang sức là minh chứng cho kỹ thuật chế tác tinh vi và thẩm mỹ cao của người xưa.
Triển lãm 19 bảo vật quốc gia hiện nay đã vượt xa khuôn khổ của một buổi trưng bày thông thường. Bảo tàng Điêu khắc Chăm đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ để di sản lên tiếng. Chỉ với một lần chạm qua mã QR Code, du khách có thể đối thoại với quá khứ qua smartphone, hiểu sâu về lịch sử và giá trị của từng vết đục, đường nét. Công nghệ này giúp công chúng tiếp cận di sản một cách sinh động và dễ dàng hơn.
Bà Lê Thị Thu Trang, Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, chia sẻ rằng mục tiêu cao nhất là giúp công chúng nhận diện sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa của một thành phố Đà Nẵng mới – nơi có chiều sâu lịch sử và sự phong phú về trải nghiệm. Với hàng chục ngàn lượt khách tham quan mỗi tháng, trong đó phần lớn là khách quốc tế, các bảo vật quốc gia đang thực sự trở thành những đại sứ văn hóa thầm lặng, kết nối và đưa thương hiệu Đà Nẵng vươn mình toàn cầu.
Hành trình nghìn năm vẫn đang tiếp tục chảy giữa lòng đô thị. Những bảo vật này không nằm yên trong lồng kính; chúng đang sống, truyền cảm hứng và nhắc nhở chúng ta về một cội nguồn rực rỡ. Đà Nẵng không chỉ xây dựng những cây cầu hiện đại bắc qua sông Hàn, mà còn đang bền bỉ xây dựng những "cây cầu văn hóa" kết nối quá khứ với tương lai, để những báu vật quốc gia mãi là linh hồn của thành phố, mang trong mình những giá trị di sản vô giá.
