Ông Cao Xuân Thạo, Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Trưởng ban Công tác xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, đã có cuộc trao đổi với báo Nhân Dân cuối tuần về các giải pháp nhằm hạn chế tiêu cực, biến hoạt động từ thiện thành nguồn lực quan trọng góp phần ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.
Khơi thông nguồn lực xã hội gắn với phục hồi sinh kế
Trước bối cảnh thiên tai và biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, ông Thạo nhấn mạnh sự cần thiết phải khơi thông nguồn lực xã hội để công tác cứu trợ không chỉ dừng lại ở hỗ trợ trước mắt mà còn gắn chặt với phục hồi sinh kế và ổn định đời sống người dân.
Theo ông, các tổ chức xã hội và cá nhân đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa hoạt động cứu trợ từ hỗ trợ ngắn hạn sang phục hồi sinh kế và phát triển bền vững. Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở hỗ trợ trước mắt, hiệu quả sẽ rất ngắn hạn, thậm chí tạo tâm lý trông chờ, phụ thuộc. Do đó, cần chuyển từ cách tiếp cận “cứu trợ đơn thuần” sang “hỗ trợ phục hồi và phát triển”, trong đó các tổ chức và cá nhân không chỉ là người hỗ trợ mà trở thành lực lượng đồng hành, nâng cao năng lực tự phục hồi của cộng đồng.
Trong giai đoạn cứu trợ khẩn cấp, các tổ chức xã hội, cá nhân cần thực hiện tốt vai trò hỗ trợ cung cấp nhu yếu phẩm thiết yếu như lương thực, nước sạch, chăm sóc y tế, chỗ ở tạm thời, giúp người dân vượt qua khó khăn ngay sau thiên tai. Tuy nhiên, quan trọng hơn là tham gia tích cực vào quá trình phục hồi và tái thiết, hỗ trợ người dân khôi phục sinh kế thông qua cung cấp giống cây trồng, vật nuôi, công cụ sản xuất, nguồn vốn nhỏ; đồng thời góp phần sửa chữa, xây dựng lại các công trình thiết yếu của cộng đồng theo hướng an toàn, bền vững hơn.
Về lâu dài, ứng phó với thiên tai cần có chiến lược bền vững. Các tổ chức xã hội, cá nhân cần tham gia hỗ trợ thúc đẩy phát triển sinh kế thông qua đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm, nhân rộng các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, kết nối thị trường để tạo thu nhập ổn định lâu dài. Đồng thời, nâng cao năng lực ứng phó của cộng đồng, trang bị kiến thức, kỹ năng phòng ngừa và giảm nhẹ rủi ro thiên tai; xây dựng lực lượng tại chỗ để tăng cường tính chủ động và khả năng chống chịu. Ngoài ra, các tổ chức này còn có vai trò quan trọng trong vận động, đề xuất chính sách và nâng cao nhận thức, thúc đẩy chuyển đổi từ hỗ trợ thụ động sang chủ động thích ứng và phát triển.
Kết nối, điều phối và giám sát hoạt động từ thiện hiệu quả
Để hoạt động từ thiện phát huy đúng vai trò là kênh bổ trợ quan trọng cho chính sách an sinh xã hội, yêu cầu không chỉ huy động nhiều nguồn lực mà còn tổ chức, điều phối và giám sát một cách khoa học, minh bạch và hiệu quả. Ông Thạo nhấn mạnh định hướng “kết nối - điều phối - giám sát” với Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và bảo đảm kỷ cương, đồng thời phát huy tối đa tính chủ động, linh hoạt của các tổ chức và cá nhân.
Ông đề xuất năm nội dung trọng tâm:
- Thứ nhất, khẩn trương xây dựng và vận hành hệ thống dữ liệu an sinh xã hội, từ thiện thống nhất, phản ánh đầy đủ nhu cầu hỗ trợ theo địa bàn, nhóm đối tượng, mức độ ưu tiên, tích hợp thông tin về các nguồn lực đang và sẽ triển khai, khắc phục tình trạng thiếu hoặc không chính xác thông tin.
- Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý theo hướng minh bạch nhưng không hành chính hóa hoạt động thiện nguyện; thiết lập hành lang pháp lý đủ để kiểm soát nhưng không làm giảm tính linh hoạt, sáng tạo và sự tham gia tự nguyện. Các nghị định như Nghị định 93/2021/NĐ-CP và Nghị định 03/2026/NĐ-CP đang triển khai theo hướng này.
- Thứ ba, thiết lập cơ chế điều phối mở dựa trên nền tảng số, tạo kênh chung để các bên biết ai đang cần hỗ trợ, ở đâu, cần gì và ai có thể cứu trợ.
- Thứ tư, nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia, đào tạo kỹ năng tổ chức, quản lý và sử dụng nguồn lực để hoạt động thiện nguyện bài bản, hiệu quả hơn.
- Thứ năm, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tăng cường giám sát có sự tham gia của cộng đồng, kết hợp công khai thông tin, kiểm tra cần thiết và tiếp nhận phản hồi từ người dân, phát hiện bất cập, nâng cao minh bạch nhưng không cản trở hoạt động thiện nguyện.
Xây dựng cơ chế quản lý ngăn chặn lợi dụng từ thiện
Trước những lùm xùm gần đây, ông Thạo cho rằng cần tăng cường quản lý, công khai, minh bạch và ngăn chặn hành vi lợi dụng từ thiện để trục lợi, củng cố niềm xã hội và nâng cao chất lượng hoạt động thiện nguyện. Các giải pháp cần triển khai đồng bộ:
- Nhà nước hoàn thiện khung pháp lý, quy định rõ trách nhiệm của cá nhân, tổ chức trong vận động, tiếp nhận, quản lý và phân phối nguồn lực; thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm đủ mạnh.
- Các cơ quan, tổ chức kêu gọi và thụ hưởng tăng cường minh bạch tài chính, công khai thông tin về nguồn thu, phân bổ và kết quả sử dụng; ứng dụng công nghệ hỗ trợ theo dõi, kiểm chứng và giám sát.
- Các đơn vị thụ hưởng công khai, niêm yết danh sách, đối tượng, tiêu chuẩn hỗ trợ để nhân dân theo dõi, giám sát.
- Tuyên truyền, hướng dẫn, nâng cao năng lực quản trị hoạt động từ thiện, đặc biệt cho cá nhân và nhóm thiện nguyện tự phát, trang bị kiến thức về quản lý tài chính, điều phối nguồn lực và truyền thông minh bạch.
- Phát huy vai trò giám sát của Mặt trận và truyền thông, tạo cơ chế để người dân, nhà tài trợ tham gia theo dõi, phản hồi và yêu cầu giải trình, bảo đảm khách quan, có căn cứ.
- Xây dựng văn hóa thiện nguyện có trách nhiệm, nhấn mạnh yếu tố đạo đức, tính chuyên nghiệp và cam kết lâu dài, thực hiện trên nền tảng minh bạch, hiệu quả và hướng tới giá trị bền vững.
Huy động sự chung tay của cộng đồng và doanh nghiệp
Để huy động tối đa sự chung tay của cộng đồng và doanh nghiệp, ông Thạo khẳng định Nhà nước cần giữ vai trò trung tâm trong điều phối, định hướng và kiến tạo môi trường thuận lợi, đồng thời phát huy tính chủ động của các tổ chức và cá nhân. Cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan Nhà nước với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong các tình huống khẩn cấp. Các cơ quan như Ban Chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia, các bộ, ngành và chính quyền địa phương giữ vai trò chỉ đạo, điều hành, cung cấp thông tin chính thức; Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát huy vai trò trung tâm vận động, tiếp nhận và điều phối nguồn lực xã hội. Sự phối hợp này hình thành cơ chế liên thông từ xác định nhu cầu đến triển khai, bảo đảm thống nhất, kịp thời và hiệu quả.
Ông Thạo nhấn mạnh: “Thực tiễn cho thấy, nếu thiếu cơ chế điều phối thống nhất, các hoạt động từ thiện dễ rơi vào tình trạng chồng chéo, nơi được hỗ trợ nhiều, nơi lại bị bỏ sót. Thậm chí có lúc các tổ chức từ thiện tập trung quá về một nơi gây nên sự mất kiểm soát, hàng hóa cứu trợ bị hư hỏng, lãng phí, gây tâm lý thất vọng, giảm nhiệt huyết của các nhà từ thiện”.
