“Hãy giao nộp vàng hoặc ngồi tù 10 năm” – đó không phải là kịch bản của một bộ phim, mà là sự thật lịch sử xảy ra tại nước Mỹ cách đây chưa đầy một thế kỷ. Vào thời điểm nước Mỹ chìm sâu trong cuộc Đại khủng hoảng, một sắc lệnh bất ngờ được ban hành, khiến hàng triệu công dân bỗng nhiên trở thành chủ sở hữu của thứ mà chính phủ gọi là “tài sản bất hợp pháp”. Chỉ trong thời gian ngắn, việc nắm giữ vàng trở thành bất hợp pháp. Chính quyền yêu cầu giao nộp và chỉ vài tháng sau, họ lặng lẽ đổi luật chơi, để rồi sau đó nâng giá vàng khiến người dân chịu thiệt.
Ác mộng Đại khủng hoảng ‘nhấn chìm’ nước Mỹ
Năm 1933, nước Mỹ đã trải qua ba năm chìm trong suy thoái. Tỷ lệ thất nghiệp lên tới 25%. Sản lượng công nghiệp chỉ bằng 3/4 so với năm 1929. Hệ thống ngân hàng đứng trên bờ vực sụp đổ. Ngày 4 tháng 3 năm 1933, Franklin D. Roosevelt tuyên thệ nhậm chức trong bối cảnh người dân mất niềm tin vào đồng đô la. Lúc bấy giờ, vàng vẫn là thước đo giá trị tối thượng và là nơi trú ẩn an toàn duy nhất.
Tuy nhiên, chính quyền mới lại nhìn thấy trong những thỏi vàng đó không phải là tài sản của người dân, mà là rào cản cho kế hoạch in tiền cứu nguy nền kinh tế. Chỉ một tháng sau khi nhậm chức, thông qua Đạo luật Ngân hàng Khẩn cấp, Roosevelt đã ký Sắc lệnh Hành pháp 6102 vào ngày 5 tháng 4 năm 1933. Nội dung của lệnh này vô cùng sốc vì nó cấm tích trữ vàng miếng, tiền vàng và chứng chỉ vàng trong dân; bắt buộc mọi cá nhân và tập đoàn phải giao nộp toàn bộ vàng cho Ngân hàng Dự trữ Liên bang (Fed) trước ngày 1 tháng 5 năm 1933.
Nếu vi phạm, người dân sẽ bị phạt tới 10.000 USD (một số tiền khổng lồ thời bấy giờ) hoặc 10 năm tù giam. Chính phủ lập luận rằng việc “tích trữ vàng” đang làm hại nền kinh tế. Tuy nhiên, công chúng không được phép giữ lại số vàng đã mua một cách hợp pháp. Ngoại lệ duy nhất chỉ dành cho một lượng nhỏ vàng trị giá dưới 100 USD và vàng dùng trong nghệ thuật, nha khoa.
‘Lời hứa trả giá’ và sự thật phũ phàng
Tại thời điểm bị cưỡng bức thu mua vàng, chính phủ trả giá người dân theo mức 20,67 USD mỗi ounce. Nhiều người nghĩ rằng đó chỉ là một sự ép buộc mang tính thời chiến. Tuy nhiên, gần một năm sau, ngày 30 tháng 1 năm 1934, Roosevelt ký tiếp Đạo luật Dự trữ Vàng (Gold Reserve Act). Đạo luật này không chỉ tước quyền quy đổi đồng đô la ra vàng của người dân (hủy bỏ bản vị vàng một cách hiệu quả), mà còn lập tức tăng giá vàng lên 35 USD/ounce.
Dân chúng nhận ra mình là người chịu thiệt: Mới hôm trước chính phủ thu mua vàng của họ với giá 20,67 USD, hôm sau chính phủ bán lại (hoặc tái định giá) số vàng đó với giá 35 USD trên thị trường quốc tế. Khoản chênh lệch khổng lồ này chảy thẳng vào ngân khố quốc gia và được dùng để thành lập Quỹ Ổn định Tiền tệ (Exchange Stabilization Fund), giúp chính phủ can thiệp sâu hơn vào thị trường tài chính mà không cần qua Quốc hội.
Tác động tích cực đến nền kinh tế
Lượng vàng thu về từ người dân lớn đến mức chính phủ Mỹ phải xây dựng kho dự trữ mới. Điểm đến được chọn sau này trở thành huyền thoại: Pháo đài Knox (Fort Knox). Chỉ sau một thời gian ngắn, lượng vàng dự trữ trong kho bạc Mỹ đã tăng gấp ba lần so với đầu thập niên 1930.
Tất nhiên, không phải người dân nào cũng chấp nhận im lặng. Nhiều vụ kiện đã được đưa lên Tòa án Tối cao. Nổi bật nhất là vụ Perry kiện nước Mỹ. Khi xét xử, các thẩm phán thừa nhận: chính phủ đã vi phạm nghĩa vụ hợp đồng với công dân và hành động của họ là “vi hiến”, “vi phạm nghĩa vụ” và “hứa hão”. Thế nhưng, bất chấp lời thừa nhận ấy, Tòa án vẫn bỏ phiếu ủng hộ chính phủ, với tỷ lệ cực kỳ sát sao: 5-4. Chỉ một phiếu chênh lệch, và quyền lợi của người dân đã không thể được bảo vệ.
Lý do mà các thẩm phán đưa ra nghe có vẻ hợp lý trong bối cảnh lúc bấy giờ: khi nền kinh tế lâm vào tình trạng khẩn cấp, chính phủ có “quyền tối thượng” trong việc điều chỉnh hệ thống tiền tệ, bất kể nó có ảnh hưởng đến tài sản tư nhân hay không. Trên thực tế, phán quyết này đã “cứu” chính sách của Tổng thống Roosevelt. Nếu tòa buộc chính phủ trả 1,69 USD cho mỗi 1 USD trái phiếu, ngân khố Mỹ sẽ phá sản ngay lập tức. Tòa án đã tìm ra cách để vừa “giữ thể diện” (tuyên bố chính phủ sai về nguyên tắc), vừa “giữ nền kinh tế” (không cho dân được bồi thường).
Trớ trêu thay, xét về mặt kinh tế vĩ mô, chính sách đó đã phát huy hiệu quả: phá bỏ ràng buộc của bản vị vàng, phá giá đô la, kích thích xuất khẩu, tạo lạm phát nhẹ để thoát khỏi giảm phát và mở rộng cung tiền để bơm sức sống trở lại nền kinh tế đang “hấp hối”. Nó giúp nước Mỹ từng bước thoát khỏi giảm phát triền miên, mở đường cho tăng trưởng GDP trong những năm tiếp theo.
Còn vụ án Perry kiện nước Mỹ vẫn là một tiền lệ mơ hồ, cho thấy ranh giới mong manh giữa “quyền lực khẩn cấp” của chính phủ để cứu nền kinh tế và “nghĩa vụ hợp đồng” với người dân. Theo Columbia Law School, Federal Reserve History, University of Florida Law Review.
Giá vàng thế giới ‘rơi tự do’, mất tới hơn 120 USD/ounce. Giá vàng thế giới tối nay bất ngờ lao dốc không phanh khi mất tới hơn 120 USD/ounce, lùi về mốc 4.560 USD/ounce.
