Nhà báo Trần Khâm: Hành trình mở đường của 'lão tướng' báo chí điều tra
Được mệnh danh là "gã đầu bạc", nhà báo Trần Khâm ẩn giấu sau vẻ ngoài chất phác, nụ cười hiền hậu và đôi khi hơi ngơ ngác một tinh thần sắc sảo, nhiều mưu mẹo. Có lẽ đó là dấu ấn từ thời kỳ hoạt động đặc công, từng bị bắt làm tù binh và đày ra Côn Đảo. Sau khi được trao trả, ông theo học và trở thành phóng viên của Báo Nhân Dân, nơi ông để lại dấu ấn sâu đậm trong làng báo chí Việt Nam.
Sự ra đời của Đội phóng viên thời sự cơ động
Năm 2005, Báo Nhân Dân quyết định thành lập Đội phóng viên thời sự cơ động, một đơn vị chuyên trách các đề tài nóng bỏng và phức tạp. Nhà báo Trần Khâm, khi đó đang giữ chức Ủy viên Ban Biên tập và Trưởng ban Kinh tế công nghiệp, được giao kiêm nhiệm vị trí Đội trưởng. Đội được hình thành từ những phóng viên được tuyển chọn từ các ban chuyên môn khác nhau, như Song Hà từ Ban Nhân Dân cuối tuần, Quốc Trường từ Ban Thư ký - Biên tập, Duy Hương từ Ban Xây dựng Đảng, và nhiều người khác, trong đó có tác giả bài viết này từ Ban Nông nghiệp.
Đặc điểm chung của nhóm này là tràn đầy nhiệt huyết nhưng lại thiếu kinh nghiệm thực tế. Nhiệm vụ của họ là thực hiện các đề tài "nóng" theo chỉ đạo của Ban Biên tập, hoặc các hoạt động liên quan đến nhiều ngành, nhiều địa phương, với phương châm "chỉ đâu, đánh đấy".
Loạt bài điều tra đầu tiên: Đời sống nông dân vùng thu hồi đất
Lần xuất quân đầu tiên, Đội trưởng Trần Khâm thân chinh dẫn dắt nhóm thực hiện loạt bài điều tra với chủ đề "Đời sống nông dân những vùng bị thu hồi đất". Đây là đề tài ban đầu được Tổng Biên tập Đinh Thế Huynh giao từ vài tháng trước, nhưng do tiến độ chậm nên được rút lại và chuyển giao cho ông Trần Khâm cùng Đội phóng viên thời sự cơ động.
Chị Băng Châu, khi đó là Phó Vụ trưởng từ Cơ quan Thường trực Báo Nhân Dân tại Thành phố Hồ Chí Minh, được bổ sung vào đoàn công tác. Trong vòng một tháng, nhóm đã làm việc tại gần 20 tỉnh, thành phố thuộc ba vùng trọng điểm: Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng ven biển miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long. Đoàn cũng phối hợp làm việc với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội.
Theo chân nhà báo Trần Khâm, chúng tôi đã gặp gỡ hàng trăm gia đình nông dân bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất, tiếp xúc với hàng chục cơ quan địa phương, và phỏng vấn nhiều chuyên gia để làm rõ những bất cập trong quá trình này. Loạt bài đã gây tiếng vang lớn nhờ cách đặt vấn đề trực diện và đi sâu vào giải pháp. Tại Giải Báo chí toàn quốc năm 2005 của Hội Nhà báo Việt Nam, loạt bài này đã được trao Giải B, xếp sau loạt bài điều tra về điện kế điện tử của báo Tuổi Trẻ (giải A). Dù thành công không trọn vẹn, nhưng đây là bước khởi đầu đáng ghi nhận.
Thành công vang dội với đề tài công nhân khu công nghiệp
Không dừng lại, năm sau, nhà báo Trần Khâm lại dẫn dắt đội ngũ cũ thực hiện loạt bài điều tra mới: "Đời sống công nhân trong các khu công nghiệp". Trong suốt một tháng, đoàn công tác đã làm việc tại 17 tỉnh, thành phố trên cả nước, khảo sát hàng chục khu công nghiệp, và lần vào hàng trăm phòng trọ của công nhân để cảm nhận trực tiếp cuộc sống của họ.
Loạt bài này đã chỉ ra những mặt được và mất trong quá trình công nghiệp hóa ồ ạt hơn 20 năm, đồng thời mạnh mẽ đề xuất giải pháp cho các bất cập. Kết quả, tại Giải Báo chí quốc gia lần thứ nhất năm 2006, loạt bài đã xuất sắc giành Giải A, một thành tựu đáng tự hào. Nhà báo Nguyễn Thế Kỷ, khi đó là Vụ trưởng Báo chí-Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương), đã chúc mừng: "Hụt giải A năm trước, năm sau làm lại luôn!"
Di sản và ảnh hưởng lâu dài
Trước những thành công này, nhà báo Trần Khâm đã từng giành Giải C của Hội Nhà báo Việt Nam với loạt bài điều tra về mua bán thép lòng vòng trong dự án Đường dây 500 kV, dẫn đến việc Bộ trưởng Bộ Năng lượng Vũ Ngọc Hải bị xử lý. Với hai lần xuất quân và hai giải báo chí quốc gia, ông không chỉ là một phóng viên tài năng mà còn là một nhà lãnh đạo xuất sắc.
Ông trở thành Đội trưởng đầu tiên và duy nhất của Đội phóng viên thời sự cơ động, một vị trí mà sau này khó có người thay thế xứng đáng. Có lẽ, lối đi mà ông khai phá đã trở thành con đường rộng mở, khi việc điều tra liên vùng, liên ngành giờ đây đã trở nên phổ biến. Giải báo chí quốc gia vẫn quý giá, nhưng không còn hiếm như trước. Điều khó nhất là mở đường, và nhà báo Trần Khâm đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh đó, để lại di sản sâu sắc cho thế hệ phóng viên trẻ.
