Sáng âm u, trưa nắng rát mặt đường, chiều dông lốc ngập úng - đó là diễn biến thời tiết những ngày qua tại TP.HCM và Hà Nội. Sự chuyển pha đột ngột không chỉ gây mệt mỏi cho sinh hoạt mà còn là tín hiệu cảnh báo về một mùa hè dị thường.
Vì sao mùa hè Việt Nam ngày càng khốc liệt?
Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu (CMC), các dự báo ENSO cho thấy khả năng El Nino quay trở lại trong giai đoạn đầu mùa hè là trên 90%. Ông cho biết: "Trong kịch bản pha nóng quay lại và phát triển từ lập hạ, Việt Nam cần chuẩn bị cho các đợt nắng nóng gay gắt hơn, đặc biệt tại Bắc Bộ, Trung Bộ và các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM".
Kịch bản mùa hè tại Hà Nội và TP.HCM
Hình thái mùa hè tại hai thành phố này sẽ biến động mạnh theo từng thời điểm, thay vì duy trì một trạng thái nắng nóng kéo dài. Nền nhiệt các tháng tới có thể dao động do sự tương tác giữa áp thấp nóng phía Tây, gió mùa, hiệu ứng phơn và các nhiễu động khí quyển ngắn hạn. Trong điều kiện nền nhiệt cao, chỉ cần ít mây, giảm mưa hoặc không khí lưu thông kém, cảm giác oi bức tại đô thị gia tăng nhanh, dẫn đến các đợt nóng ngắn nhưng gay gắt xen kẽ mưa dông mạnh vào chiều tối.
Bắc Bộ và Trung Bộ sẽ chịu tác động rõ nét nhất nếu El Nino quay lại. Hà Nội nhiều khả năng xuất hiện các đợt oi nóng kéo dài, đặc biệt tháng 6-7, khi độ ẩm cao và hiệu ứng bê tông hóa khiến nhiệt độ cảm nhận ngoài trời vượt xa dự báo. Trong khi đó, TP.HCM chịu trạng thái nóng ẩm hơn nóng khô, với độ ẩm cao, ít gió và hiệu ứng hấp thụ nhiệt từ bê tông, mặt đường, gây oi bức kéo dài cả ngày lẫn đêm, dù nhiệt độ chỉ quanh 35 độ C.
Các hiện tượng "dị thường" không chỉ dừng ở nắng nóng. Sau nhiều ngày mặt đất và đô thị bị nung nóng, khí quyển bất ổn định, khi xuất hiện rãnh thấp hoặc nhiễu động gió mùa, thời tiết chuyển nhanh sang cực đoan với mưa dông lớn, lốc, sét, gió giật mạnh, thậm chí mưa đá. Điều này lý giải tại sao TP.HCM có cảnh sáng nắng gắt, chiều tối mưa như trút nước, còn Hà Nội nắng oi kéo dài chuyển sang mưa dông dữ dội gây ngập cục bộ và cây xanh gãy đổ.
Tiến sĩ Trương Bá Kiên nhấn mạnh: "Rủi ro thời tiết mùa hè hiện nay cần được nhìn nhận dưới góc độ 'đa cực đoan', tức sự đan xen giữa nắng nóng gay gắt, khô hạn cục bộ và mưa dông cực đoan sau nắng nóng. Đây là kiểu hình thời tiết đáng lưu ý đối với đô thị, nông nghiệp, năng lượng và sức khỏe cộng đồng".
El Nino không phải "thủ phạm" chính
Tiến sĩ Trương Bá Kiên khẳng định El Nino chỉ là chất xúc tác mang tính chu kỳ, không phải nguyên nhân duy nhất. "Bản chất các đợt nắng nóng cực đoan hiện nay là sự cộng hưởng giữa biến đổi khí hậu toàn cầu và tốc độ đô thị hóa quá nhanh", ông nói.
Tại Hà Nội và TP.HCM, mật độ xây dựng cao, diện tích cây xanh suy giảm, giao thông dày đặc cùng bề mặt bê tông, nhựa đường, kính khiến khả năng hấp thụ nhiệt tăng mạnh. Ban ngày, các bề mặt này tích nhiệt nhanh, sau đó giải phóng nhiệt chậm vào chiều tối và ban đêm, tạo hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị". Đây là lý do thành phố ngày càng nóng hơn, đặc biệt vào ban đêm, khi nhiều khu vực nội đô vẫn oi bức đến khuya.
Theo Kịch bản biến đổi khí hậu 2025 do Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu xây dựng, nhiệt độ trung bình, cực đại, tối thấp và các chỉ số nắng nóng đô thị đều có xu hướng gia tăng trong thế kỷ 21, đặc biệt tại nội đô cao hơn vùng ven. Số ngày nắng nóng và đêm nóng xuất hiện thường xuyên, làm giảm khả năng hồi phục của cơ thể sau một ngày chịu nhiệt kéo dài.
Giới chuyên gia cảnh báo khí hậu cực đoan là rủi ro đáng lưu ý với sức khỏe cộng đồng, nhất là người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh nền và lao động ngoài trời, khi nguy cơ sốc nhiệt, kiệt sức, mất nước và bệnh tim mạch, hô hấp gia tăng. Ngoài sức khỏe, áp lực lên hạ tầng đô thị cũng lớn: nhu cầu điện tăng cho làm mát, mưa lớn sau nắng kéo dài gây ngập úng cục bộ do bề mặt bê tông hóa giảm khả năng thấm nước tự nhiên.
Theo chuyên gia, điều quan trọng không còn là mùa hè có nóng hơn hay không, mà là các đô thị thích ứng ra sao với thời tiết ngày càng cực đoan và khó dự báo. Trong bối cảnh khí hậu nóng lên, việc gia tăng mảng xanh đô thị, cải thiện thông gió tự nhiên, giảm mật độ bê tông hóa và nâng cấp hạ tầng thoát nước là những giải pháp dài hạn cần tính tới để giảm áp lực từ các đợt mùa hè cực đoan trong tương lai.
