Những ngày đầu tháng 5, hàng loạt địa phương trên cả nước xuất hiện mưa đá, dông lốc. Có nơi ghi nhận hạt mưa đá kích thước lớn, cỡ quả trứng gà hoặc bóng tennis, mật độ dày, kèm gió giật mạnh, gây thiệt hại về nhà cửa, hoa màu và hạ tầng.
Hiện tượng hiếm gặp ở đồng bằng
Ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, cho biết mưa dông, lốc sét xuất hiện trong thời gian giao mùa (tháng 4-5 và tháng 9-10) ở miền Bắc không phải bất thường. Tuy nhiên, đầu tháng 5/2026, mưa đá xuất hiện dày đặc trên cả miền núi, trung du và đồng bằng là điều hiếm gặp. Trận mưa đá trút xuống Hà Nội và nhiều nơi chiều tối 2/5 đã làm vỡ kính ô tô.
Theo ông Hưởng, những ngày qua, các khu vực này duy trì trạng thái nóng ẩm, có nắng ban ngày, tích lũy năng lượng đối lưu trong khí quyển. Trên cao tồn tại rãnh thấp trong đới gió Tây mạnh ở độ cao khoảng 5.000 m. Cùng lúc, không khí lạnh yếu từ phía Bắc dịch chuyển xuống, nén rãnh áp thấp qua Bắc Bộ. Buổi chiều, nhiệt độ tăng cao, khối không khí nóng ẩm bốc lên mạnh, hình thành các đám mây dông phát triển nhanh theo chiều thẳng đứng. Môi trường bất ổn định lớn khiến dòng khí đi lên mạnh, giữ các khối băng trong mây lâu hơn, khiến chúng lớn dần trước khi rơi. Nếu các hạt đá tan hết trước khi chạm đất, sẽ tạo mưa thường; nếu không kịp tan, sẽ tạo mưa đá.
Vai trò của nền nhiệt cao và biến đổi khí hậu
TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nhận định các trận dông lốc, mưa đá vừa qua cho thấy rõ vai trò của nền nhiệt cao và sự tích tụ năng lượng. Trước khi không khí lạnh tràn về, nhiều khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ trải qua nắng nóng, nhiệt độ 35-37°C, không khí tầng thấp nóng ẩm, giàu năng lượng. Khi không khí lạnh cuối mùa ảnh hưởng, sự tương tác giữa hai khối khí trái ngược kích hoạt đối lưu mạnh, tạo ổ mây dông phát triển sâu, sinh mưa đá, gió giật, sét và mưa lớn cục bộ.
TS Kiên giải thích: “Đây là lý do nhiều trận dông xuất hiện rất nhanh, cục bộ, nhưng cường độ mạnh, gây cảm giác đột ngột và khó lường. Hiện tượng không bất thường về mùa, nhưng đáng chú ý về mức độ cực đoan. Đây không chỉ là dông chuyển mùa thông thường, mà là các ổ dông cường độ mạnh, phát triển nhanh, gây thiệt hại cao.” Khi hạt đá lớn và rơi dày, cho thấy các ổ mây dông phát triển rất mạnh, đối lưu sâu, dòng thăng đủ khỏe để giữ hạt băng lâu trong vùng nhiệt độ dưới 0°C, bị cuốn lên xuống nhiều lần, tích tụ thêm lớp băng trước khi rơi.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nền nhiệt cao hơn, độ ẩm lớn hơn và các khối khí tương tác mạnh hơn, các ổ dông có thể phát triển nhanh hơn, sâu hơn và tác động lớn hơn. TS Kiên nhấn mạnh: “Biến đổi khí hậu không trực tiếp tạo ra từng trận mưa đá, nhưng theo IPCC AR6, nó làm thay đổi nền khí hậu chung, khiến điều kiện cho thời tiết cực đoan rõ rệt hơn. Các hiện tượng cực đoan có xu hướng gia tăng về tần suất, cường độ và mức độ tác động.”
Dự báo thời tiết và thiệt hại
Ông Nguyễn Văn Hưởng thông tin, khoảng ngày 8-9/5, một đợt không khí lạnh mới tác động, miền Bắc tiếp tục có mưa dông, nguy cơ tố, lốc, mưa đá và gió giật mạnh. Khoảng 5-7/5, phía Nam cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ có khả năng mưa rào, dông diện rộng, tập trung từ chiều đến tối. Dự báo xa hơn, khả năng cao xuất hiện El Nino (80-90%) từ giữa năm 2026, có thể đạt cường độ rất mạnh vào cuối năm (20-25%) và kéo dài sang 2027. Năm nay, nắng nóng nhiều và gay gắt hơn trung bình, mưa và bão ít hơn, nhưng dông, lốc, mưa đá trong giai đoạn chuyển mùa và mưa lớn cục bộ có thể xuất hiện nhiều, gây lũ quét, sạt lở đất và ngập úng đô thị.
Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, từ chiều tối 2/5 đến sáng 4/5, mưa đá, dông, lốc, sét tại các tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, Thái Nguyên, Điện Biên, Phú Thọ, Hà Nội, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Đồng Nai đã khiến 12 người bị thương (Tuyên Quang 7 người, Thái Nguyên 5 người). Thiệt hại gồm 3.110 nhà bị hư hỏng, tốc mái; 15.722 ha lúa, hoa màu bị ảnh hưởng; 25 trường học bị tốc mái.
