Đề xuất xây nhà ở xã hội (NOXH) trên hầm tàu điện của ông Đường “bia” đang gây tranh cãi khi tiềm ẩn nguy cơ “tra tấn màng nhĩ” hàng vạn người dân. Trên thế giới chưa có quốc gia nào thực hiện mô hình này vì những thách thức kỹ thuật và chi phí khổng lồ.
Đề xuất gây bất ngờ của ông Đường “bia”
Mới đây, Tập đoàn Hòa Bình do ông Nguyễn Hữu Đường làm Chủ tịch đã khánh thành mô hình thử nghiệm gồm 70m hầm metro và tàu tự hành dát vàng trị giá 9 tỷ đồng tại quận Hoàng Mai. Doanh nghiệp đề xuất ngầm hóa toàn bộ tuyến metro số 5 Văn Cao - Hòa Lạc (gần 40km) bằng phương pháp hầm cạn đào hở, đồng thời tận dụng không gian phía trên hầm và hai Depot lớn để phát triển trung tâm thương mại giá rẻ và NOXH.
Mô hình này kỳ vọng tạo vốn đối ứng từ doanh thu bán, cho thuê căn hộ và mặt bằng thương mại, bù đắp chi phí xây dựng hạ tầng, giảm áp lực nợ công cho Hà Nội. Đồng thời, đưa đối tượng có nhu cầu giao thông công cộng cao nhất (người thu nhập trung bình và thấp) về sống ngay trên ga tàu, giải quyết bài toán thua lỗ do thiếu mật độ dân cư trong giai đoạn đầu vận hành. Dự án cũng cung cấp quỹ nhà giá rẻ kết nối trực tiếp với trung tâm, hỗ trợ kéo giãn dân số từ lõi đô thị lịch sử ra vệ tinh phía Tây.
Dự án có khả thi?
Dù sở hữu viễn cảnh kinh tế hấp dẫn, giải pháp này vấp phải thách thức kỹ thuật lớn. Phương pháp đào hở nông và lắp ghép panel đúc sẵn có thể yêu cầu phong tỏa toàn bộ trục phố, nguy cơ gây tê liệt giao thông dài hạn. Về mặt cơ học, kết cấu hầm nông 8m bằng panel lắp ghép khó chịu tải trọng từ các tòa chung cư cao tầng. Áp lực này gây lún không đều, nứt gãy vỏ hầm và biến dạng đường ray.
Giải pháp khả thi là dùng hệ thống móng cọc khoan nhồi nằm ngoài phạm vi hầm, kết hợp dầm chuyển lực hoặc giàn thép khổng lồ bắc ngang qua đỉnh hầm. Quy trình này đòi hỏi kỹ thuật chính xác tuyệt đối và khảo sát định vị nghiêm ngặt.
Ô nhiễm âm thanh
Khi tàu vận hành, ma sát giữa bánh xe thép và đường ray trong hầm nông tạo ra sóng rung động lan truyền trong đất. Rung chấn truyền theo móng cọc lên tường và sàn, biến các bề mặt thành “màng loa khổng lồ” phát ra tiếng ù rền liên tục. Để triệt tiêu tiếng ồn, cần sử dụng gối đỡ cao su nhiều lớp gia cường thép hoặc hệ thống lò xo thép kết hợp giảm chấn nhớt dưới chân móng. Bên trong hầm, đường ray phải thiết kế dạng tấm bản sàn nổi trên đệm cao su đặc chủng.
Đây là nút thắt lớn nhất: NOXH là sản phẩm tiết kiệm chi phí, nhưng các công nghệ cách chấn, giảm âm và hệ móng giàn chuyển lực lại rất đắt đỏ. Nếu cắt giảm chi phí, chất lượng sống của cư dân bị suy giảm nghiêm trọng do tiếng ồn và rung chấn. Nếu làm đúng chuẩn quốc tế, giá căn hộ sẽ ngang ngửa phân khúc cao cấp, phá vỡ mục tiêu an sinh xã hội.
Bài học quốc tế
Trên thế giới, việc xây dựng công trình dân dụng đè trực tiếp lên hầm tàu điện ngầm không quá mới, nhưng chưa có quốc gia nào xây NOXH trên đỉnh hầm metro nông. Các công trình đè lên hầm tại siêu đô thị hầu hết là tháp văn phòng hạng A hoặc chung cư hạng sang, vì biên lợi nhuận cực lớn mới đủ hấp thụ chi phí kỹ thuật cách chấn.
Tại Bucharest (Romania), dự án chung cư thương mại 9 tầng được phê duyệt xây trên đỉnh hầm. Kỹ sư dùng phần mềm Plaxis 3D mô phỏng tương tác đất - kết cấu, chọn móng bè kết hợp cọc khoan nhồi ngoài biên hầm, lót lớp bọt xốp Storyfoam dày 15cm dưới móng để triệt tiêu lực nén. Để giảm tải trọng động đất, chủ đầu tư cắt giảm quy mô từ 10 xuống 9 tầng. Công trình vận hành an toàn, không ghi nhận nứt nẻ hay thấm nước.
Tại Seattle (Mỹ), tòa nhà căn hộ Pine Street 5 tầng nằm đè lên hầm tàu với khoảng cách từ đáy móng đến đỉnh hầm chỉ 1,8m. Kỹ sư lắp đặt 5 hệ giàn thép chuyển tải, mỗi giàn nặng gần 30 tấn, bắc ngang qua đỉnh hầm để truyền tải trọng sang hệ móng cọc hai bên. Hệ giàn tích hợp gối đỡ di động thích ứng với động đất. Chi phí hệ giàn ngốn thêm 800.000 USD trong tổng ngân sách 20 triệu USD, buộc chủ đầu tư giới hạn số tầng ở mức 5 thay vì 22 tầng như quy hoạch ban đầu.
Tại Ý, tháp Porta Nuova đặt trên Hệ thống Kiểm soát Chân đế gồm lò xo thép xoắn và 32 thiết bị giảm chấn nhớt Viscodamper®, giúp giảm 50% gia tốc chấn động tại đỉnh tháp, cô lập tòa nhà khỏi rung động metro.
Tại Canada, Trung tâm phát thanh truyền hình CBC Broadcast Centre (Toronto) đặt toàn bộ tòa nhà lên hơn 3.000 tấm đệm cao su giảm chấn đặc chủng, triệt tiêu hoàn toàn rung chấn, nhưng chi phí xây dựng hệ móng này được xếp vào hàng “khổng lồ”.
Độc đáo nhất là tòa nhà Broadgate Exchange House tại London, thiết kế như cây cầu treo dạng vòm thép nhịp lớn bắc ngang qua hệ thống đường ray tàu hỏa đang hoạt động. Toàn bộ tải trọng treo ngược lên hệ vòm thép, không chạm vào hành lang an toàn đường sắt. Công trình vận hành ổn định nhiều thập kỷ và đoạt giải thưởng 25 năm của Hiệp hội Kiến trúc sư Mỹ (AIA).
Còn nhiều rủi ro cần xem xét
Đối chiếu với đề xuất của Tập đoàn Hòa Bình, việc xây NOXH theo mô hình này có thể tự đưa dự án vào thế tiến thoái lưỡng nan về kinh tế. Nếu đầu tư hệ thống giảm chấn và móng dầm chuyển lực đúng chuẩn quốc tế, giá thành mỗi mét vuông căn hộ sẽ đội lên ngang ngửa chung cư cao cấp, đi sai mục tiêu an sinh xã hội. Ngược lại, nếu cắt giảm các hạng mục đắt đỏ để giữ giá rẻ, dự án đánh đổi bằng chất lượng sống và an toàn lâu dài.
Tập đoàn cần tính toán tác động động lực học lâu dài lên sức khỏe con người. Khi tàu metro tải trọng nặng vận hành liên tục với vận tốc 80-120 km/h, lực va đập giữa bánh xe và ray thép kích thích nền đất, tạo sóng rung chấn tần số thấp truyền dọc hệ thống cọc ly tâm lên khu dân cư phía trên. Đặt không gian sống ngay sát nguồn rung động liên tục biến nơi đây thành “điểm đen” ô nhiễm tiếng ồn tần số thấp. Về lâu dài, rung chấn vi mô tàn phá hệ thần kinh cư dân, hiện tượng cộng hưởng qua hàng thập kỷ kích hoạt vết nứt mỏi, suy giảm kết cấu bê tông cốt thép, đe dọa tuổi thọ công trình trên 150 năm.
Bên cạnh đó, việc đặt khu dân cư mật độ cực cao (hàng chục vạn người) trên hành lang giao thông tốc độ cao và hệ thống đường sắt điện khí hóa tiềm ẩn rủi ro thảm họa. Các quy chuẩn Việt Nam quy định nghiêm ngặt về hành lang cách ly khẩn cấp và lối thoát hiểm, nhưng tại mô hình phức hợp này, công tác cứu hộ cứu nạn sẽ đối mặt với thách thức khó lường.
Dù đề xuất của Tập đoàn Hòa Bình ghi điểm về tư duy kinh tế tuần hoàn và tinh thần tự chủ công nghệ, nhưng để đưa ý tưởng táo bạo vào thực tế an toàn và khả thi, những rủi ro sống còn cần được mổ xẻ và giải quyết bằng luận cứ khoa học nghiêm túc nhất.
