Chư Mom Ray: Cuộc chiến thầm lặng giữ rừng nguyên sinh giữa đại ngàn
Nơi đây sở hữu những cánh rừng già chưa từng bị chia cắt, là nơi sinh tồn nguyên sơ của nhiều loài thú quý hiếm, và lưu giữ những mạch sống tự nhiên mà nhiều vùng khác đã đánh mất. Tại Vườn quốc gia Chư Mom Ray, một khu rừng nguyên sinh đang dần hồi phục sau những tổn thương do thời gian và con người gây ra. Tuy nhiên, "kho báu" ấy không phải là bất biến. Lòng tham cùng với sự thiếu hiểu biết đã khiến không ít diện tích rừng nơi đây bị xâm hại, với cảnh tượng cây đổ, rừng cháy, và thú hoang dần biến mất. Từ đó, một cuộc chiến lặng lẽ nhưng bền bỉ đã bắt đầu, nơi những con người dành cả đời mình để phục hồi và gìn giữ từng mảng xanh còn sót lại.
Canh rừng trong mùa khô: Thử thách khắc nghiệt
Anh Phạm Hồng Thái, Trưởng phòng Khoa học và hợp tác quốc tế Vườn quốc gia Chư Mom Ray, chia sẻ: "Phục hồi rừng đã khó, nhưng giữ được rừng còn khó gấp nhiều lần". Chư Mom Ray tọa lạc ở vùng giáp ranh biên giới Việt Nam - Campuchia, và mỗi khi mùa khô kéo dài 6-7 tháng đến, chỉ cần một đám rẫy bị đốt phía bên kia biên giới, còi báo cháy rừng lập tức vang lên. Lúc này, toàn bộ lực lượng bảo vệ rừng bước vào trạng thái khẩn cấp, với việc chia ca trực 24/24 giờ, bám chốt ngày đêm, và sẵn sàng lao vào rừng chỉ trong vài phút nếu phát hiện khói lạ.
Anh Thái nhấn mạnh: "Một tia lửa nhỏ cũng có thể xóa sạch công sức hàng chục năm". Những cánh rừng đang phục hồi được ví như "con mọn", với cây non vừa bén rễ, xanh mướt nhưng mảnh mai và yếu ớt trước gió nóng cùng nắng gắt. Để bảo vệ chúng, Ban quản lý Vườn quốc gia Chư Mom Ray đã bố trí từ 3-4 chốt canh cố định tại các khu rừng trồng và rừng tái sinh. Người giữ rừng không chỉ canh người lạ mà còn cảnh giác với từng cơn gió khô và ngày nắng đổ lửa.
Cuộc chiến này đòi hỏi những hy sinh lặng thầm. Trong đại dịch Covid-19, vợ anh Thái sinh con và mẹ già ở quê không ai chăm sóc, nhưng anh không thể rời rừng. Anh tâm sự: "Mùa khô, anh em hầu như không ai được phép về nhà. Rừng cần người. Nếu rừng cháy, sẽ không còn cơ hội làm lại". Ngay cả dịp Tết Nguyên đán, thời khắc thiêng liêng của sự đoàn viên, quân số trực rừng ở Chư Mom Ray vẫn duy trì khoảng 50-70%, chỉ những cán bộ nhiều năm chưa từng về quê ăn tết mới được giải quyết luân phiên. Anh Thái chia sẻ thêm: "Về nhà mà lòng cứ nóng như lửa vì lo rừng thì cũng chẳng ai yên tâm". Chính sự bám trụ bền bỉ này đã giúp hơn một thập niên qua, những cánh rừng từng cháy xém và trơ trọi cỏ tranh ở Chư Mom Ray dần hồi sinh, xanh trở lại.
Đợi mưa như đợi mẹ: Nỗi khắc khoải của người giữ rừng
Ông Đào Xuân Thủy, Giám đốc Vườn quốc gia Chư Mom Ray, người đã gắn bó với rừng gần 30 năm, nói: "Nghề rừng là nghề của sự khắc khoải". Mùa khô, những người giữ rừng ở đây "ngóng trời" từng ngày, với câu ví von "đợi mưa như đợi mẹ đi chợ". Có năm, phải đến tháng 4 hoặc tháng 5, khi những cơn mưa đầu mùa trút xuống đại ngàn, anh em mới quay clip gửi vào nhóm chung như một tin vui: rừng đã qua hiểm nguy. Thậm chí, có trạm còn bày mâm cơm nhỏ giữa chốt để lặng lẽ mừng rừng thoát nạn.
Tuy nhiên, mưa về cũng mang đến một nỗi lo khác: nạn săn bắt và cài bẫy thú rừng. Để hỗ trợ công tác bảo vệ, Vườn quốc gia đã đầu tư hệ thống camera giám sát hiện đại tại khu vực Ya Book, nơi rừng hồi phục nhanh nhất, với bán kính quan sát lên đến 15 km. Anh Thái trăn trở: "Muốn quản lý hiệu quả hơn, cần thêm ít nhất 2-3 camera nữa nhưng chi phí rất lớn".
Đi giữa thảm rừng xanh mướt bao quanh trụ sở Ban quản lý, ông Thủy chỉ về phía xa và nói: "Hơn 20 năm trước, chỗ này chỉ toàn cỏ tranh và dấu tích khai thác. Bây giờ rừng đã trở lại". Theo thống kê mới nhất, hơn 1.400 ha rừng ở Chư Mom Ray đã được phục hồi và phát triển tốt. Khu rừng hiện ghi nhận 1.003 loài động vật, trong đó có 112 loài nằm trong danh mục nguy cấp, quý hiếm. Hơn 20 năm sau, các loại cây bản địa như họ dầu, họ dẻ, họ bằng lăng, sao đen... đã được phục hồi.
Ông Thủy cho biết: "Mức độ sinh trưởng cũng như phát triển ở rừng này đúng như trạng thái tự nhiên ngày trước, không có bàn tay con người tác động, cây đã đạt đường kính trung bình từ 20-30 cm. Thảm thực vật còn phát triển tự nhiên các loài dược liệu". Ngoài ra, để làm giàu thêm rừng, Ban quản lý còn trồng thêm các cây thân gỗ như trắc, hương, sao xanh, sao đen... Ông Thủy nhận định rằng phục hồi rừng không quá khó vì phần lớn phụ thuộc vào thời gian, và nếu được bảo vệ tốt, rừng sẽ dần hồi phục như trạng thái ban đầu. Hiện nay, Ban quản lý đang quy hoạch khu vực này để phát triển du lịch sinh thái, với một tuyến du lịch đi qua khu rừng nguyên sinh còn nguyên vẹn, cách đó khoảng 1 km.
Cuộc chiến với bẫy thú rừng: Ám ảnh âm thầm
Nếu cháy rừng là mối đe dọa hữu hình của mùa khô, thì bẫy thú là nỗi ám ảnh âm thầm của mùa mưa. Mỗi năm, lực lượng kiểm lâm và cán bộ bảo tồn ở Vườn quốc gia Chư Mom Ray gỡ hàng ngàn chiếc bẫy, với con số cao điểm như năm 2025 vượt quá 10.000 chiếc. Những chiếc bẫy bằng phanh xe đạp, bẫy cùm "còng số 8", bẫy mặt đất, bẫy trên cây cao... được gom lại thành từng đống dưới tán rừng.
Trung tâm cứu hộ từng tiếp nhận một con heo rừng nặng 11 kg bị dính bẫy ở chân. Dù được cứu, vết thương nhiễm trùng khiến con vật chết sau vài ngày. Một cán bộ bảo tồn chia sẻ: "Những cảnh ấy ám ảnh lắm". Với diện tích rộng hơn 60.000 ha, có cán bộ phải quản lý trên 1.000 ha rừng, việc gỡ bẫy không phải nhiệm vụ ban đầu nhưng đã trở thành trách nhiệm không thể né tránh khi thú rừng chết ngày một nhiều.
Ban quản lý vườn phối hợp với bộ đội biên phòng và chính quyền địa phương để tuyên truyền, dựng chốt, và tuần tra các đường mòn nhằm ngăn người vào rừng đặt bẫy. Ông Thủy nói: "Hơn 10.000 chiếc bẫy được tháo gỡ trong một năm là mồ hôi, là nước mắt của anh em". Giữa đại ngàn Chư Mom Ray, cuộc chiến bảo vệ rừng vẫn chưa có hồi kết, nhưng trong ánh mắt của những người giữ rừng hôm nay, niềm tin vẫn cháy âm ỉ. Họ tin rằng bằng sự bền bỉ và hy sinh thầm lặng, "kho báu" rừng nguyên sinh ấy sẽ được gìn giữ nguyên vẹn, để thế hệ sau vẫn còn được thấy một Chư Mom Ray xanh thẳm giữa Trường Sơn.
