Cỏ Năn Tượng: "Của Trời Cho" Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long
Từ năm 2006, Tiến sĩ Dương Văn Ni, chuyên gia đa dạng sinh học tại Trường Đại học Cần Thơ, đã ví loài cỏ năn tượng mọc nhiều ở các tỉnh như Cà Mau, An Giang, Cần Thơ là "của trời cho". Điều này xuất phát từ khả năng thích ứng đặc biệt của nó với vùng sinh thái mặn-lợ, một yếu tố quan trọng cho môi trường nuôi trồng thủy sản.
Nghiên Cứu Khoa Học Và Lợi Ích Môi Trường
Nhóm các nhà khoa học do Tiến sĩ Ni dẫn đầu đã tiến hành nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ngoài thực địa để tìm giải pháp phục hồi môi trường ruộng tôm. Kết quả cho thấy năn tượng hội tụ nhiều đặc tính sinh thái nổi bật:
- Chịu mặn đến khoảng 20‰, nhưng sinh trưởng tốt nhất khi độ mặn dưới 10‰, phù hợp với ruộng tôm quảng canh ven biển.
- Mọc thành thảm dày, che phủ mặt nước và đất, giúp giảm chênh lệch nhiệt độ ngày-đêm, ổn định môi trường nước và giảm nguy cơ sốc nhiệt cho tôm.
- Hấp thu chất ô nhiễm và muối tích tụ, cải thiện môi trường canh tác lâu dài.
Cỏ năn tượng, với tên khoa học Scirpus littoralis Schrad, mọc tự nhiên trong đầm lầy ven biển châu thổ Cửu Long. Nó có khả năng lọc sinh học và tự lấy oxy từ tự nhiên để cung cấp cho bộ rễ, góp phần làm sạch môi trường.
Từ Cải Tạo Môi Trường Đến Phát Triển Sinh Kế
Theo Tiến sĩ Ni, trong thời gian dài, năn tượng chỉ được trồng để cải tạo môi trường nuôi tôm. Từ năm 2002, đã có thử nghiệm sử dụng thân cây làm nguyên liệu đan lát thủ công mỹ nghệ, nhưng việc này chưa phát triển do thiếu thị trường và thói quen tiêu dùng các nguyên liệu truyền thống như lục bình, mây, cói, lác.
Bước ngoặt thực sự diễn ra từ năm 2018, khi Quỹ Bảo tồn Mekong, Công ty Giải pháp sinh kế Mekong và Công ty VietnamHousewares phối hợp xây dựng chương trình "Phát triển làng nghề nông thôn". Do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, chương trình chính thức vận hành từ năm 2021 bằng nguồn lực tự có của các đối tác.
Từ đây, năn tượng không chỉ là cây cải tạo môi trường mà trở thành nguyên liệu chính cho một chuỗi giá trị sinh kế mới. Chương trình được triển khai theo cách tiếp cận từ nhỏ đến lớn:
- Ban đầu đào tạo các nhóm 2-3 người.
- Sau đó liên kết thành nhóm lớn 50-70 người.
- Khi đủ năng lực, thành lập hợp tác xã với quy mô 300-400 thợ đan.
Thành Tựu Và Tương Lai
Giai đoạn 2023-2025, chương trình nhận được gói tài trợ 550.000 đô-la Úc để mở rộng quy mô. Đến nay, đã có khoảng 2.500 thợ đan tham gia, được tổ chức thành 150 tổ nhóm và ba hợp tác xã. Mỗi năm, các làng nghề sản xuất khoảng một triệu sản phẩm thủ công từ năn tượng, xuất khẩu sang các thị trường như Mỹ, Australia, Nhật Bản và châu Âu.
Quan trọng hơn, mô hình này tạo ra một chuỗi giá trị khép kín và bổ trợ lẫn nhau:
- Cải thiện môi trường nuôi tôm.
- Tạo thêm thu nhập cho người dân.
- Phế phụ phẩm quay trở lại ruộng làm nguồn hữu cơ.
- Sản phẩm thủ công mang lại giá trị gia tăng cao hơn nhiều lần so với bán nguyên liệu thô.
Như vậy, cỏ năn tượng không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn mở ra cơ hội kinh tế bền vững cho cộng đồng Đồng bằng sông Cửu Long.
