Học sinh hay phụ huynh nào có con từng trải qua kỳ thi lớp 10 công lập đầy căng thẳng ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM mới thấm thía hết áp lực của kỳ thi này. Lý do để duy trì kỳ thi lớp 10 là không đủ trường lớp cấp THPT công lập, chỉ tiêu phân luồng vào các loại hình trường khác, khoảng cách chất lượng giữa các địa bàn... Trong hoàn cảnh đó, một kỳ tuyển sinh để sàng lọc, chọn người đủ điều kiện hơn được vào học là lựa chọn phù hợp, nhằm đảm bảo sự công bằng.
Thay đổi cần thiết trong bối cảnh mới
Nhưng khi thực tế thay đổi, nhiều cơ chế và chính sách mới ra đời, thì cần một giải pháp tối ưu hơn thay thế. Và điều kiện hiện nay của TP.HCM phù hợp để thực hiện điều đó: không tổ chức thi tuyển sinh lớp 10 công lập đại trà ở tất cả địa bàn, trường học mà mở rộng vùng thực hiện chính sách xét tuyển bằng điểm học bạ của học sinh cấp THCS.
TP.HCM sau sáp nhập có nhiều yếu tố khác với trước. Bên cạnh những khu vực trung tâm với nhiều trường THPT cạnh tranh cao vẫn còn những nơi ít học sinh vào cấp THPT, trường lớp đủ điều kiện đảm bảo học tập nên không cần phải có một kỳ thi gắt gao. Đó là lý do mà năm nay TP.HCM tổ chức tuyển sinh lớp 10 bằng 2 hình thức: xét tuyển với xã đảo Thạnh An và đặc khu Côn Đảo; thi tuyển ở các địa phương còn lại. Hình thức này sẽ mở rộng từ năm 2027 ở các khu vực khác khi thành phố đang dốc sức đẩy mạnh tốc độ xây dựng thêm trường lớp.
Mục tiêu phổ cập THPT vào năm 2035
Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt mục tiêu Việt Nam hoàn thành phổ cập THPT và các trình độ tương đương trên toàn quốc vào năm 2035. Để thực hiện mục tiêu này, TP.HCM phải từng bước tiến tới giảm áp lực tuyển sinh vào lớp 10 bằng cách mở rộng hình thức xét tuyển. Ngoài ra, phải đa dạng hóa mô hình học tập, thay vì chỉ tập trung vào THPT công lập, học sinh có thể theo các loại hình tương đương phù hợp năng lực và định hướng nghề nghiệp như trường ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên hoặc trường trung cấp nghề. Bên cạnh đó phải tăng cường xây dựng mới các phòng học, mở rộng mạng lưới trường lớp để đáp ứng đủ chỗ học cho học sinh sau khi hoàn thành cấp THCS.
Điều kiện để xét tuyển hiệu quả
Nhưng để giải pháp này thực sự hiệu quả, giảm áp lực thật sự và đảm bảo công bằng, cần sự triển khai đồng bộ. Đó là các nhà trường THCS phải dạy và học vì chất lượng thật, không để làm đẹp học bạ. Chất lượng dạy học ở các trường THPT công lập đừng quá chênh lệch. Các mô hình trường tương đương THPT chứng tỏ được những ưu thế riêng phù hợp với nhu cầu của học sinh. Đặc biệt hệ thống đại học nên phân biệt rõ loại hình nghiên cứu và ứng dụng để học sinh có định hướng rõ rệt ngay từ cấp THCS như ở các nước tiên tiến.
Trong điều kiện này, kỳ thi lớp 10 công lập sẽ chỉ tổ chức cho các trường chuyên, trường thường nhưng có mức độ cạnh tranh cao. Áp lực thi cử tự nhiên sẽ không còn.
TP.HCM, một trong những nơi vốn nổi tiếng với kỳ thi vào lớp 10 cạnh tranh, nếu tiên phong tìm giải pháp giảm áp lực thì sẽ tạo động lực rất lớn cho những địa phương còn lại thực hiện.
Tác động của công nghệ và AI đến giáo dục
Dưới sự tác động mạnh mẽ của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục hiện đại đã dịch chuyển từ việc truyền thụ kiến thức thuần túy sang phát triển năng lực và phẩm chất cho người học. Trong bối cảnh đó, các kỳ thi không thể tiếp tục duy trì ở mức độ kiểm tra khả năng ghi nhớ máy móc hay tái hiện thông tin, những việc mà AI có thể thực hiện trong vài giây. Do đó, cách thức lựa chọn người học phù hợp cho một trường học cũng cần thay đổi. Khi ấy, thi hay xét tuyển chỉ còn là hình thức lựa chọn phù hợp chứ không làm thay đổi chất lượng dạy học.
