Sinh ra và lớn lên tại xã Hòn Đất (tỉnh An Giang), Danh Xuân Nhân (sinh năm 2005) đã sớm quen thuộc với những điệu múa dân gian, âm thanh rộn rã của dàn nhạc ngũ âm trong các lễ hội của đồng bào Khmer. Thế nhưng, cũng như nhiều thanh niên khác ở phum, sóc, những hiểu biết ban đầu của Nhân chủ yếu được truyền lại qua các nghệ nhân và người lớn tuổi trong cộng đồng.
Bước ngoặt đến khi Nhân trở thành sinh viên Trường Ngôn ngữ-Văn hóa-Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn (thuộc Đại học Trà Vinh). Tại đây, những kiến thức tưởng chừng chỉ tồn tại trong ký ức cộng đồng được hệ thống hóa thành chương trình đào tạo bài bản. Nhân cho biết: “Trước đây, em chỉ biết chơi một số nhạc cụ ở mức cơ bản. Sau ba năm học, em được tiếp cận đầy đủ các loại hình nghệ thuật truyền thống như đàn dây, nhạc ngũ âm, múa, hát và nhiều loại nhạc cụ đặc trưng khác của dân tộc Khmer. Ước mơ của em là sau khi tốt nghiệp sẽ trở về địa phương công tác trong lĩnh vực văn hóa hoặc giảng dạy tại các trường dân tộc nội trú, góp phần truyền lại những giá trị văn hóa mà mình đã được học cho thế hệ sau này”.
Không riêng Danh Xuân Nhân, nhiều sinh viên người Khmer đang xem việc học tập ngôn ngữ, văn hóa dân tộc như một sứ mệnh gìn giữ cội nguồn. Néang Lắc Khi Nạ, nữ sinh viên năm thứ 3, ngành Ngôn ngữ Khmer, mang trong mình ước mơ trở thành phát thanh viên tiếng Khmer. Với em, tiếng nói dân tộc không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là cầu nối văn hóa giữa các thế hệ. Ngoài giờ học trên lớp, Khi Nạ còn tham gia các câu lạc bộ múa và bảo tồn văn hóa Khmer của trường. Khi Nạ cho biết: “Các hoạt động giúp em hiểu sâu hơn về phong tục, tập quán, lễ hội và giá trị tinh thần mà cha ông đã vun đắp qua nhiều thế hệ. Em mong muốn sau này có thể mang kiến thức đã học trở về phục vụ cộng đồng, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc tại các phum, sóc”.
Theo Tiến sĩ Sơn Cao Thắng, Phó Trưởng khoa Ngôn ngữ-Văn hóa-Nghệ thuật Khmer Nam Bộ, việc đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật Khmer hiện nay mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trước đây, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống của đồng bào Khmer chủ yếu được truyền dạy theo hình thức cha truyền con nối hoặc học nghề từ các nghệ nhân. Cách truyền dạy này tuy giàu tính cộng đồng nhưng thiếu tính hệ thống, khiến một số loại hình nghệ thuật đứng trước nguy cơ mai một khi lớp nghệ nhân lớn tuổi dần vắng bóng. Hiện nay, sinh viên theo học được trang bị kiến thức chuyên sâu về nghệ thuật Khmer Nam Bộ, âm nhạc, múa, lễ hội, phương pháp nghiên cứu khoa học và kỹ năng thực hành nghề nghiệp. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt tiếp tục gìn giữ, phục dựng và phát huy những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc Khmer trong tương lai.
Tiến sĩ Ngô Sô Phe, Hiệu trưởng Trường Ngôn ngữ-Văn hóa-Nghệ thuật Khmer Nam Bộ và Nhân văn cho biết: “Đến nay, Đại học Trà Vinh đã đào tạo 4.317 nhân lực là đội ngũ trí thức người Khmer trình độ đại học và sau đại học phục vụ thị trường lao động trong và ngoài nước. Trong số đó, có nhiều giáo viên dạy tiếng Khmer, cán bộ văn hóa, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và cán bộ quản lý đang công tác tại các địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống. Đây là lực lượng quan trọng trong việc truyền dạy ngôn ngữ, bảo tồn văn hóa truyền thống và nâng cao đời sống tinh thần cho cộng đồng”.
Bên cạnh hoạt động đào tạo, Đại học Trà Vinh còn chú trọng xây dựng môi trường thực hành văn hóa cho sinh viên. Câu lạc bộ Văn hóa-Nghệ thuật Khmer Nam Bộ của trường đã trở thành sân chơi thu hút đông đảo sinh viên tham gia. Tại đây, các bạn trẻ có cơ hội luyện tập, biểu diễn các loại hình nghệ thuật truyền thống như múa dân gian, nhạc ngũ âm, hát dân ca Khmer và tham gia nhiều hoạt động giao lưu văn hóa trong và ngoài nước. Các chương trình giao lưu văn hóa quốc tế đã tạo cơ hội để sinh viên tiếp cận nhiều nền văn hóa khác nhau, đồng thời giới thiệu những giá trị đặc sắc của văn hóa Khmer Nam Bộ đến bạn bè năm châu.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, công tác bảo tồn văn hóa cũng được tiếp cận bằng những phương thức mới. Nhà trường đang đẩy mạnh nghiên cứu và triển khai các đề tài về số hóa di sản văn hóa Khmer Nam Bộ; xây dựng kho dữ liệu điện tử về ngôn ngữ, văn học dân gian, nghệ thuật trình diễn và các tư liệu cổ quý hiếm. Việc số hóa giúp lưu giữ lâu dài những giá trị văn hóa truyền thống, tạo điều kiện để thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận, nghiên cứu và phát huy các giá trị đó trong môi trường hiện đại. Nhà trường tiếp tục duy trì đào tạo các ngành đặc thù, như: Sư phạm tiếng Khmer, Ngôn ngữ Khmer, Văn hóa học, Biểu diễn nhạc cụ truyền thống... cùng các chương trình đào tạo sau đại học về văn hóa học; mở rộng hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công tác bảo tồn văn hóa dân tộc.
Bài và ảnh: HOÀNG TRUNG
