Trong nhiều thế kỷ, thiên tài thường được xem là món quà bẩm sinh, một năng khiếu đặc biệt mà chỉ số ít người may mắn mới có được. Tuy nhiên, cuốn sách Peak - Giải mã bí mật của những thiên tài của nhà tâm lý học Anders Ericsson và cây bút khoa học Robert Pool đã đưa ra một cách lý giải hoàn toàn khác về nguồn gốc của sự xuất chúng.
Mozart: Thiên tài bẩm sinh hay sản phẩm của môi trường?
Năm 1763, cậu bé Wolfgang Amadeus Mozart, mới 7 tuổi, bắt đầu chuyến lưu diễn khắp châu Âu và nhanh chóng trở thành hiện tượng. Không chỉ chơi thành thạo nhiều nhạc cụ, Mozart còn khiến công chúng kinh ngạc bởi khả năng nhận biết chính xác các nốt nhạc chỉ sau một lần nghe. Tài năng phi thường này đã biến ông thành biểu tượng quen thuộc của hình mẫu thiên tài bẩm sinh. Nhưng liệu Mozart có thực sự là thiên tài bẩm sinh?
Trong Peak - Giải mã bí mật của những thiên tài, Ericsson và Pool bắt đầu từ chính câu chuyện về Mozart để xem xét lại cách con người vẫn lý giải về tài năng và sự xuất chúng. Một trong những năng lực thường được nhắc đến khi nói về Mozart là khả năng nhận biết chính xác cao độ âm thanh, hay còn gọi là “thính giác hoàn hảo”. Trong thời gian dài, đây được xem là dấu hiệu của một tài năng thiên bẩm hiếm có. Tuy nhiên, những nghiên cứu được Ericsson và Pool dẫn lại cho thấy khả năng này có thể được hình thành trong những điều kiện nhất định.
Cuốn sách nhắc tới nghiên cứu của nhà tâm lý học Ayako Sakakibara tại Nhật Bản. Bà đã huấn luyện 24 trẻ em từ 2 đến 6 tuổi nhận biết các hợp âm piano thông qua những buổi tập ngắn mỗi ngày. Sau quá trình đào tạo, tất cả các em đều phát triển được khả năng xác định chính xác các nốt nhạc trên đàn piano. Kết quả này không chứng minh rằng mọi đứa trẻ đều có thể trở thành Mozart, nhưng nó cho thấy một năng lực từng được xem là dấu hiệu của thiên tài bẩm sinh có thể chịu tác động đáng kể từ quá trình học tập và rèn luyện.
Nhìn lại trường hợp của Mozart, hai tác giả cũng lưu ý rằng ông lớn lên trong một môi trường âm nhạc đặc biệt. Cha ông là nghệ sĩ violin, nhà soạn nhạc và là người trực tiếp hướng dẫn con trai từ khi còn rất nhỏ. Từ những dẫn chứng đó, Ericsson và Pool không phủ nhận hoàn toàn vai trò của yếu tố di truyền. Thay vào đó, họ cho rằng thành tựu vượt trội thường là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, trong đó môi trường, phương pháp đào tạo và quá trình rèn luyện có vai trò quan trọng hơn những gì con người vẫn tưởng.
Tiêu chuẩn vàng của sự xuất sắc
Từ câu chuyện về Mozart, Peak - Giải mã bí mật của những thiên tài dẫn người đọc đến luận điểm trung tâm của toàn bộ cuốn sách. Theo Ericsson và Pool, năng khiếu lớn nhất mà con người sở hữu không phải khả năng chơi đàn, đánh cờ hay ghi bàn. Đó là khả năng thích nghi. Hai tác giả cho rằng con người thường mắc sai lầm khi xem tiềm năng như một đại lượng cố định được trao sẵn từ khi sinh ra. Ngược lại, tiềm năng giống như một chiếc bình có thể mở rộng trong suốt cuộc đời. Từ góc nhìn đó, học tập không đơn thuần là cách để khai thác những gì đã có sẵn, mà còn là quá trình tạo ra những khả năng mới.
Đây cũng là cơ sở để Ericsson xây dựng khái niệm nổi tiếng “tập luyện có chủ ý” (deliberate practice). Theo cuốn sách, nhiều người vẫn tin rằng chỉ cần nỗ lực đủ nhiều thì sẽ thành công. Tuy nhiên, Ericsson cho rằng quan niệm ấy không hoàn toàn chính xác. Ông viết rằng “hãy cứ cố gắng rồi sẽ thành công” là một cách hiểu sai. Điều tạo ra sự tiến bộ không phải nỗ lực đơn thuần, mà là tập luyện đúng cách trong một khoảng thời gian đủ dài.
Khác với việc lặp đi lặp lại những gì đã quen thuộc, tập luyện có chủ ý đòi hỏi người học liên tục tập trung vào những điểm còn hạn chế, nhận phản hồi thường xuyên và không ngừng điều chỉnh phương pháp của mình. Sau khi nghiên cứu những người đạt thành tích cao trong nhiều lĩnh vực khác nhau, Ericsson nhận thấy đây là cách tiếp cận hiệu quả nhất để cải thiện năng lực. Ông gọi nó là “tiêu chuẩn vàng” đối với bất kỳ ai muốn phát triển kỹ năng mới hoặc đạt đến trình độ xuất sắc.
Theo Ericsson và Pool, nếu tiềm năng có thể được mở rộng thông qua học tập và tập luyện có chủ ý, thì câu hỏi quan trọng không còn là mỗi người sinh ra với bao nhiêu năng khiếu, mà là họ sẽ phát triển năng lực của mình đến mức nào. Đó cũng là lý do Peak - Giải mã bí mật của những thiên tài trở thành một lời gợi mở đáng suy ngẫm về bản chất của tài năng và sự xuất chúng. Điều mà chúng ta gọi là “thiên tài” có thể không chỉ là món quà được trao sẵn từ khi sinh ra, mà còn là thành quả của một quá trình học hỏi và rèn luyện bền bỉ trong suốt cuộc đời.
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại. Trân trọng.
