Sự thay đổi về cách đọc đang diễn ra mạnh mẽ trong xã hội hiện đại, kéo theo những biến chuyển sâu xa trong tư duy, cảm nhận và kiến tạo giá trị tinh thần. Theo giới chuyên môn, người đọc ngày nay vẫn đọc mỗi ngày, thậm chí đọc nhiều, nhưng chủ yếu là tin tức, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, đọc nhiều không đồng nghĩa với đọc sâu.
Đọc sâu là gì?
Đọc sâu không phải là lướt màn hình hàng giờ, chuyển từ tin tức này sang video khác, mà là quá trình nhận thức, đúc rút vấn đề. Nó yêu cầu người đọc tham gia khám phá và sáng tạo. Vấn đề nằm ở chất lượng tiếp nhận: tri thức chỉ hình thành khi con người biết chọn lọc, phân tích, đối chiếu và suy ngẫm. Môi trường số thường khuyến khích phản ứng nhanh, chia sẻ, bày tỏ hơn là tìm hiểu đầy đủ, dẫn đến tình trạng “rỗng” kiến thức.
Quan điểm của chuyên gia
PGS, TS Nguyễn Đăng Điệp cho rằng vấn đề đáng quan tâm không phải con người ngừng đọc mà là sự thay đổi trong cách đọc. Công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin nhưng cũng tác động đến nhiều hình thức đọc. Phát triển văn hóa đọc cần trở thành mục tiêu văn hóa - giáo dục rộng lớn, hướng tới xây dựng “xã hội đọc”. Khi thông tin dễ dàng, năng lực dừng lại, suy ngẫm và chuyển hóa thành hiểu biết trở nên quý giá.
Vai trò của đọc sâu
Nhiều nhà văn, nhà thơ quan tâm đến vai trò của đọc sâu đối với đời sống tinh thần. Giá trị lớn nhất là nuôi dưỡng tâm hồn, đánh thức trí tưởng tượng, giúp con người sống nhân văn hơn. Năng lực đồng cảm được bồi đắp từ những hành trình đọc sâu, hình thành thế giới nội tâm riêng thay vì bị cuốn theo thông tin thay đổi liên tục. Một xã hội giàu thông tin nhưng đời sống tinh thần nghèo đi sẽ nảy sinh nhiều nguy cơ.
Đọc sâu từ trẻ em
Tiến sĩ Nguyễn Thụy Anh nhận định văn hóa đọc cần hình thành từ trải nghiệm đọc đầu đời. Đọc sâu là kỹ năng cần nuôi dưỡng sớm, khi trẻ được lắng nghe câu chuyện đến hết, đặt câu hỏi, tưởng tượng và bày tỏ cảm nhận. Thiết bị số xuất hiện sớm trong đời sống trẻ em đặt ra thách thức: trẻ quen nhịp tiếp nhận nhanh, liên tục thay đổi, thiếu thời gian suy nghĩ, chiêm nghiệm. Khả năng tập trung, kiên nhẫn và thói quen tìm hiểu sâu có thể bị ảnh hưởng. Trẻ lớn lên trong môi trường có sách và người lớn cùng đọc sẽ có nền tảng học tập suốt đời.
Chất lượng đọc quyết định tri thức xã hội
Sự suy giảm đọc sâu diễn ra ngay trong giới nghiên cứu, sáng tác, giảng dạy. Khối lượng thông tin lớn, yêu cầu phản hồi nhanh khiến thời gian đọc bị chia nhỏ, khó duy trì tập trung kéo dài với công trình học thuật hay tác phẩm văn chương. Nắm bắt thông tin đang thay thế quá trình đào sâu tri thức, ảnh hưởng đến chất lượng nghiên cứu, sáng tạo và năng lực kiến tạo hệ giá trị mới. Thiếu hụt tri thức từng là trở ngại lớn, nay sự dư thừa, hời hợt cũng là thách thức.
Giải pháp phát triển văn hóa đọc sâu
Vấn đề không chỉ thuộc về công nghệ hay thói quen giải trí, mà sâu xa là môi trường văn hóa, nơi đọc sâu chưa được nuôi dưỡng như nhu cầu tự nhiên. Thiết chế văn hóa đọc chưa phát huy vai trò kết nối cộng đồng; thư viện, không gian đọc, hoạt động giới thiệu sách chưa quen thuộc. Cơ chế môi trường số cạnh tranh giành sự chú ý bằng nội dung tiện lợi, hấp dẫn. Muốn xây dựng năng lực đọc sâu, cần một hệ sinh thái đọc gắn với gia đình, nhà trường, thư viện, ngành xuất bản, tổ chức văn hóa và truyền thông.
Đọc sâu là năng lực công dân
Đọc sâu cần được nhìn nhận như năng lực công dân của xã hội tri thức. Xã hội giàu dữ liệu khó phát triển bền vững nếu thiếu công dân có khả năng suy tư độc lập, đánh giá đa chiều, lựa chọn có trách nhiệm. Bên cạnh số lượng và phong trào bề nổi, cần đầu tư cho năng lực tư duy, sáng tạo và chiều sâu tinh thần để làm nên chất lượng văn hóa đọc bền vững.
