Tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu của mô hình tăng trưởng mới, đồng thời nhấn mạnh đây không phải là lựa chọn mà là con đường tất yếu để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước. Đặc biệt, bên cạnh các chỉ đạo về thể chế và hạ tầng, Tổng Bí thư tập trung vào bài toán nguồn nhân lực - nhiệm vụ căn cơ, lâu dài cần bắt tay thực hiện ngay. Ông nêu rõ: nếu muốn 10 năm tới có đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ khoa học, công nghệ thì ngay từ hôm nay phải xác định đào tạo ai, ngành gì, khoa học cơ bản nào và theo mô hình nào. Bởi nguồn nhân lực không thể hình thành trong ngày một ngày hai mà cần đầu tư bài bản, có tầm nhìn dài hạn, nhất là khi mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045 chỉ còn chưa đầy hai thập kỷ.
Giải quyết điểm nghẽn nhân lực khoa học
Sau 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết 57, các viện nghiên cứu và trường đại học ngày càng nhận thức rõ vai trò không chỉ là nơi đào tạo mà còn phải trở thành cái nôi phát hiện, bồi dưỡng và thu hút nhân tài, tạo ra công nghệ mới và đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, tinh thần Nghị quyết 57 hướng tới xây dựng hệ sinh thái phát hiện, bồi dưỡng, trọng dụng và phát huy nhân tài toàn diện. Viện đã cụ thể hóa thành hệ thống chính sách bao trùm từ phát hiện, đào tạo, thu hút, sử dụng đến đãi ngộ và tôn vinh, để mỗi nhà khoa học có lộ trình phát triển rõ ràng. Viện triển khai nhiều chương trình hỗ trợ nhà khoa học trẻ, thu hút nhân tài, phát triển nhà khoa học đầu ngành và xây dựng nhóm nghiên cứu xuất sắc theo chuẩn quốc tế, đồng thời cải thiện điều kiện làm việc và sinh hoạt.
Bước vào giai đoạn mới, Viện Hàn lâm chuyển từ tâm thế vận dụng chính sách sẵn có sang chủ động đề xuất và đi đầu cụ thể hóa cơ chế đột phá từ Nghị quyết 57 và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, bao gồm cơ chế tiền lương, thu nhập tương xứng cho nhà khoa học đầu ngành, cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng gắn với chấp nhận rủi ro, và quyền tự chủ thực chất cho tổ chức khoa học và người chủ trì. Viện xác định thu hút nhân tài có trọng tâm, trọng điểm, bám sát Danh mục công nghệ chiến lược quốc gia theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg, để nguồn lực tập trung vào lĩnh vực đất nước cần.
Phát triển, thu hút và trọng dụng nhân tài
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, tinh thần Nghị quyết 57 là đưa khoa học, công nghệ vào thực tiễn, giải quyết bài toán lớn và đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng. Viện Hàn lâm đồng hành cùng bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp triển khai nhiệm vụ liên ngành từ kinh tế bay tầm thấp đến giám sát không gian, nông nghiệp và phòng chống thiên tai. Những sứ mệnh này đòi hỏi đội ngũ nhân lực chất lượng cao, gồm nhà khoa học, kỹ sư trưởng và tổng công trình sư đủ năng lực kết nối nghiên cứu với ứng dụng và thị trường. Tuy nhiên, ông cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở chủ trương mà ở khâu thực thi. Trước hết là bài toán biên chế khi yêu cầu tinh giản trong khi nhiều nhà khoa học đầu ngành đến tuổi nghỉ hưu, gây khó khăn trong tuyển dụng lực lượng kế cận. Tiếp đó, chính sách thu nhập chưa đủ sức cạnh tranh dẫn đến chảy máu chất xám, nhất là ở lĩnh vực công nghệ chiến lược. Việc chậm cụ thể hóa cơ chế mới về tài chính, tự chủ và đãi ngộ khiến chính sách thu hút chuyên gia, đặc biệt là người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế, chưa phát huy hiệu quả.
Báo cáo tham luận của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tại hội nghị chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất là đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo vẫn tổ chức tách biệt, chưa hình thành chuỗi giá trị thống nhất. Trường đại học lựa chọn phát triển hệ sinh thái hợp tác Nhà nước - nhà trường - nhà doanh nghiệp, trong đó trường là hạt nhân kết nối nhân tài, tri thức, công nghệ và nguồn lực xã hội, chuyển hóa tri thức thành công nghệ và động lực tăng trưởng.
Đổi mới đào tạo nhân lực chất lượng cao
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu, lợi thế thuộc về quốc gia có khả năng thu hút và phát huy nhân tài. Từ bán dẫn, công nghệ lượng tử đến trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu, nhu cầu nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED), phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhà khoa học trẻ phải là ưu tiên chiến lược. Điều quan trọng là tạo môi trường học thuật thuận lợi, trao cơ hội tham gia nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận hạ tầng hiện đại và mở rộng kết nối quốc tế. NAFOSTED sẽ triển khai Chương trình Nghiên cứu sinh xuất sắc (VREF) nhằm phát hiện, tuyển chọn và hỗ trợ nghiên cứu sinh có tiềm năng nổi trội trong lĩnh vực ưu tiên, không chỉ hỗ trợ kinh phí mà còn tạo điều kiện kết nối với nhà khoa học hàng đầu, hình thành đội ngũ nghiên cứu trẻ hội nhập quốc tế.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái cho rằng cần sớm tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế để tạo đột phá trong phát triển và trọng dụng nhân tài. Trọng tâm là xây dựng cơ chế đặc thù về biên chế, tiền lương và đãi ngộ cho tổ chức nghiên cứu; đẩy nhanh cụ thể hóa quy định của Nghị quyết 57 và Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; có chính sách hấp dẫn thu hút chuyên gia quốc tế, trí thức Việt Nam ở nước ngoài và đội ngũ tổng công trình sư, kỹ sư trưởng. Đồng thời, cần trao quyền tự chủ lớn hơn cho tổ chức khoa học, tạo điều kiện hình thành doanh nghiệp khoa học và công nghệ, đẩy nhanh thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Viện Hàn lâm đặt mục tiêu đến năm 2030, nhân tài chiếm ít nhất 20% số tuyển dụng mới, mở rộng hình thức thu hút linh hoạt như mời chủ trì nhiệm vụ khoa học, hợp tác nghiên cứu theo chương trình và dự án, không phụ thuộc vào chỉ tiêu biên chế.
Từ Nghị quyết 57 đến yêu cầu đổi mới đào tạo nhân lực chất lượng cao, Đại học Bách khoa Hà Nội đặt mục tiêu trở thành đại học đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp hàng đầu châu Á. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, cần chuyển mạnh từ mô hình đào tạo truyền thống sang hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ kết nối thành chuỗi thống nhất. Trường đang tái cơ cấu toàn diện hoạt động đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, hướng tới xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh ngay trong nhà trường, giúp công nghệ đi từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp và thị trường. Hệ sinh thái phát triển trên ba trụ cột: tạo tri thức và công nghệ nguồn; tăng cường hợp tác đại học-doanh nghiệp qua phòng thí nghiệm và trung tâm chế thử; thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là giải pháp quan trọng để đào tạo nhân lực chất lượng cao, gắn nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn và đáp ứng yêu cầu phát triển công nghệ chiến lược.
Thực tế chứng minh, trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, cơ hội không chờ đợi quốc gia chậm đổi mới. Tháo gỡ kịp thời rào cản về cơ chế, phát triển và trọng dụng nhân tài không chỉ là yêu cầu của ngành khoa học và công nghệ, mà còn là quyết sách chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, hiện thực hóa tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và đưa Nghị quyết 57 vào cuộc sống.
