Sau hơn một thập kỷ thống trị bảng xếp hạng Research Leaders của Nature Index, Đại học Harvard đã chính thức nhường vị trí số một cho Đại học Chiết Giang (Trung Quốc). Nếu tính cả các viện nghiên cứu, tổ chức chính phủ và cơ sở y tế, Harvard thậm chí chỉ đứng thứ ba, sau hai đại diện của Trung Quốc.
Thành trì khoa học của Harvard chao đảo
Sự thay đổi thứ hạng diễn ra trong bối cảnh ngôi trường gần 400 năm tuổi đối đầu với chính quyền Tổng thống Donald Trump. Sau khi từ chối các yêu cầu cải tổ từ Nhà Trắng, hơn 2,7 tỷ USD tài trợ nghiên cứu liên bang dành cho Harvard bị đóng băng. Tác động nhanh chóng lan rộng từ phòng thí nghiệm đến các chương trình đào tạo và mạng lưới nghiên cứu kéo dài hàng chục năm.
Giáo sư Will Mair, chuyên gia nghiên cứu lão hóa tại trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan, vẫn nhớ khoảnh khắc nhận email thông báo dự án bị chấm dứt tài trợ ngay trước một buổi tọa đàm khoa học. Nhiều đồng nghiệp cũng rơi vào cảnh tương tự. Tại Harvard, nhiều dự án về lão hóa, sa sút trí tuệ, sức khỏe cộng đồng, môi trường và đào tạo nhân lực y tế buộc phải thu hẹp hoặc trì hoãn. Một số nhóm nghiên cứu phải dừng tuyển dụng, cắt giảm nhân sự hoặc tìm nguồn kinh phí thay thế.
Áp lực tài chính thể hiện rõ trong báo cáo thường niên: Harvard ghi nhận khoản thâm hụt 113 triệu USD trong năm 2025 – mức lỗ lớn nhất kể từ năm 2011. Nhà trường phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như đóng băng tuyển dụng, hạn chế tăng lương và cắt giảm chi tiêu.
Điều đáng lo ngại nhất với các nhà khoa học là nguy cơ đứt gãy các chương trình nghiên cứu dài hạn. Giáo sư Walter Willett, chuyên gia dịch tễ học và dinh dưỡng, cho biết nhóm của ông quản lý dữ liệu và mẫu sinh học thu thập suốt 45 năm từ hơn 200.000 người tham gia trên khắp nước Mỹ – nguồn dữ liệu quan trọng cho nghiên cứu ung thư, bệnh tim mạch và sa sút trí tuệ.
Nhiều chương trình đào tạo thế hệ nhà khoa học tiếp theo cũng bị ảnh hưởng. Giáo sư Pamela Silver tại trường Y Harvard cho biết phòng thí nghiệm của bà phải hủy một sáng kiến nghiên cứu mới và không thể tiếp nhận sinh viên đại học tham gia nghiên cứu mùa hè. Sự gián đoạn này có thể tạo ra tác động kéo dài đối với nguồn nhân lực khoa học tương lai.
Cảnh trái ngược của Mỹ và Trung Quốc
Nếu biến động tài chính và chính trị làm suy giảm đà phát triển của Harvard, nguyên nhân còn lại đến từ sự trỗi dậy mạnh mẽ của hệ thống nghiên cứu Trung Quốc. Theo Nature Index 2026, các tổ chức Trung Quốc hiện chiếm 9 trong 10 vị trí dẫn đầu thế giới về sản lượng nghiên cứu chất lượng cao. Đại học Chiết Giang lần đầu vượt Harvard để trở thành trường đại học số một, trong khi Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc dẫn đầu toàn bảng.
Sự thăng tiến này nhờ chiến lược đầu tư mạnh vào các lĩnh vực then chốt như khoa học ứng dụng, trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới, công nghệ lượng tử và khoa học môi trường. Trong khi các trường đại học và viện nghiên cứu Trung Quốc được hưởng lợi từ nguồn đầu tư ngày càng lớn, nhiều cơ sở nghiên cứu Mỹ phải đối mặt với bất ổn tài chính. Harvard là ví dụ điển hình.
Theo Harvard Gazette, nhiều nhà khoa học Harvard phải dành không ít thời gian cho việc tìm kiếm nguồn tài trợ thay vì tập trung vào nghiên cứu. Giáo sư Will Mair buộc phải sử dụng quỹ dự phòng cá nhân để duy trì phòng thí nghiệm, hủy kế hoạch mua thiết bị nghiên cứu trị giá 250.000 USD để ưu tiên giữ chân các cộng sự. “Cuối cùng, đó là sự lựa chọn giữa thiết bị hiện đại và việc giữ mọi người ở lại”, ông chia sẻ.
Nhiều đơn vị tại Harvard đang tìm cách đa dạng hóa nguồn thu, tăng cường tiếp cận các quỹ tư nhân, tổ chức phi lợi nhuận và nhà tài trợ cá nhân. Việc phụ thuộc quá lớn vào ngân sách liên bang giờ đây đã trở thành rủi ro hiện hữu. Các nhà khoa học lo ngại tác động dài hạn đối với vị thế khoa học của Mỹ. Giáo sư Robin Wordsworth cảnh báo việc cắt giảm tài trợ cho nghiên cứu cơ bản có thể khiến Mỹ đánh mất lợi thế xây dựng trong nhiều thập kỷ. Nếu xu hướng tiếp diễn, Trung Quốc và châu Âu sẽ ngày càng gia tăng khoảng cách trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu chiến lược.
Dù gặp khó khăn, phần lớn nhà khoa học Harvard vẫn lựa chọn ở lại. Nhiều người coi giai đoạn hiện nay là phép thử đối với sức bền của hệ thống nghiên cứu học thuật Mỹ. Sau nhiều tháng chờ đợi, Will Mair cuối cùng nhận được khoản tài trợ 1,6 triệu USD từ Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cho dự án nghiên cứu kéo dài 5 năm. Khoản kinh phí này không đủ xóa bỏ bất ổn, nhưng giúp phòng thí nghiệm có thêm thời gian duy trì hoạt động. Quan trọng hơn, nó phản ánh thực tế rằng giới khoa học Mỹ đang bước vào một giai đoạn mới, nơi việc bảo đảm nguồn tài trợ không còn là điều hiển nhiên.
