Nhiều bậc phụ huynh hiện nay vẫn cho rằng chiều cao của con em mình hoàn toàn bị chi phối bởi yếu tố di truyền. Tuy nhiên, các chuyên gia dinh dưỡng khẳng định quan niệm này chỉ đúng một phần. Yếu tố quan trọng hơn nằm ở cách chăm sóc trong những giai đoạn then chốt của sự phát triển.
Ba giai đoạn vàng quyết định chiều cao
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì thuộc Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chiều cao của trẻ không tăng đều đặn qua các năm mà phát triển mạnh mẽ trong những "cửa sổ thời gian" nhất định. Nếu bỏ lỡ các giai đoạn này, trẻ có thể mất đi cơ hội đạt được tầm vóc tối ưu khi trưởng thành.
Cụ thể, chiều cao của trẻ chịu tác động bởi hai nhóm yếu tố chính. Nhóm thứ nhất là yếu tố không thể can thiệp, bao gồm di truyền và giới tính. Nhóm thứ hai có thể can thiệp được, bao gồm dinh dưỡng, mức độ vận động, hormone và việc sử dụng thuốc. Đây là những yếu tố đóng vai trò quan trọng và cha mẹ hoàn toàn có thể điều chỉnh để hỗ trợ trẻ phát triển tốt hơn.
Đáng chú ý, thời điểm can thiệp mang tính quyết định. Nghiên cứu cho thấy việc chăm sóc toàn diện và liên tục từ sớm sẽ tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển chiều cao. Tuy nhiên, cần đặc biệt chú trọng ba giai đoạn "vàng": thời kỳ mang thai, giai đoạn từ 0 đến 2 tuổi, và giai đoạn tiền dậy thì - dậy thì.
Tốc độ tăng trưởng qua từng giai đoạn
PGS Hưng cho biết: "Chiều cao của trẻ tăng nhanh theo từng giai đoạn cụ thể. Khi chào đời, trẻ đạt khoảng 50 cm. Trong năm đầu đời, trẻ có thể tăng thêm khoảng 25 cm. Năm thứ hai, mức tăng khoảng 10-12 cm. Từ sau đó đến trước dậy thì, mỗi năm trẻ tăng trung bình 5-7 cm." Đặc biệt, ở giai đoạn tiền dậy thì và dậy thì, tốc độ tăng trưởng có thể đạt 7-15 cm mỗi năm. Đây là mức tăng mạnh nhất trong suốt quá trình phát triển của trẻ.
Giải pháp giúp trẻ phát triển chiều cao tối ưu
Dù không thể thay đổi yếu tố di truyền hay giới tính, cha mẹ vẫn có thể cải thiện tầm vóc cho trẻ thông qua các biện pháp khoa học. Theo bác sĩ Nguyễn Trọng Hưng, dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong tăng trưởng. Đối với phụ nữ, họ cần cải thiện tình trạng dinh dưỡng trước khi mang thai, tránh suy dinh dưỡng hoặc thừa cân, đồng thời bổ sung đầy đủ vi chất. Trong thai kỳ, mẹ cần chế độ ăn hợp lý, làm việc và nghỉ ngơi khoa học, cùng với việc khám thai định kỳ.
Với trẻ nhỏ, bé nên bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu và duy trì đến 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn. Từ 6 tháng tuổi, trẻ cần được ăn dặm với chế độ đa dạng, cân đối các nhóm chất. Các thực phẩm giàu đạm và canxi như thịt, cá, tôm, cua, trứng, sữa và chế phẩm từ sữa cần được chú trọng để hỗ trợ phát triển chiều cao.
Bác sĩ Hưng nhấn mạnh: "Giấc ngủ cũng có vai trò quan trọng trong việc tiết hormone tăng trưởng. Khi trẻ ngủ sâu, cơ thể sẽ giải phóng các hormone cần thiết, giúp xương phát triển tốt hơn. Vì vậy, đảm bảo thời gian và chất lượng giấc ngủ là yếu tố không thể bỏ qua."
Hoạt động thể chất thường xuyên giúp xương chắc khỏe và phát triển tốt. Trẻ nên được khuyến khích chơi ngoài trời, tham gia các môn thể thao phù hợp với lứa tuổi để cải thiện thể lực và hỗ trợ tăng trưởng chiều cao.
Ngoài ra, việc theo dõi chiều cao, cân nặng định kỳ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu chậm phát triển, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Bên cạnh đó, tiêm chủng đầy đủ, bổ sung vitamin A và tẩy giun định kỳ giúp tăng cường miễn dịch, hạn chế bệnh tật - những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ.
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám dinh dưỡng định kỳ để phát hiện sớm tình trạng thiếu vi chất như vitamin D, canxi, sắt, kẽm hoặc các thói quen ăn uống chưa hợp lý. Từ đó, bác sĩ sẽ đưa ra giải pháp phù hợp, giúp trẻ phát triển tối đa về sức khỏe và tầm vóc.
