Tiến trình cải cách cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS) do Ủy ban Liên hợp quốc về Luật Thương mại quốc tế (UNCITRAL) chủ trì đang bước vào giai đoạn quyết định. Mục tiêu hoàn tất khung cải cách vào khoảng năm 2026 đang được đẩy nhanh với các phiên họp tại New York đầu năm và Vienna cuối tháng 3/2026, tập trung định hình các văn kiện cụ thể. Đây không còn là giai đoạn bàn về nguyên tắc mà là lúc về đích của việc viết lại luật chơi.
Vì sao cần cải cách ISDS?
Suốt gần một thập kỷ qua, tại các phiên họp của Nhóm Công tác III thuộc UNCITRAL, đại diện nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã đàm phán để trả lời câu hỏi: Nên sửa chữa hay thay thế cơ chế cho phép nhà đầu tư nước ngoài kiện chính phủ ra hội đồng trọng tài quốc tế? Cơ chế ISDS truyền thống bộc lộ nhiều bất cập:
- Thiếu nhất quán: Cùng một điều khoản hiệp định nhưng các hội đồng trọng tài giải thích trái ngược, khiến kết quả khó dự đoán.
- Độc lập và minh bạch: Một số trọng tài viên vừa ngồi ghế phân xử vụ này, vừa làm luật sư tư vấn vụ khác.
- Mất cân bằng: Nguy cơ bị kiện và bồi thường lớn gây e ngại trong ban hành chính sách về môi trường, y tế, năng lượng.
- Chi phí và thời gian: Gánh nặng đặc biệt lớn đối với các nước đang phát triển.
Diện mạo cải cách
Cải cách gồm nhiều lớp bổ trợ nhau:
- Cải cách tiệm tiến: Hai Bộ Quy tắc ứng xử dành cho trọng tài viên và thẩm phán xử lý xung đột lợi ích; Quy chế Trung tâm Tư vấn về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế (thông qua nguyên tắc năm 2024).
- Cải cách thủ tục: Gói quy định về cách thức tiến hành tố tụng, soạn theo ngôn ngữ điều ước để bổ sung cho Quy tắc trọng tài UNCITRAL.
- Cải cách cấu trúc: Đề xuất của Liên minh châu Âu về tòa án đầu tư đa phương thường trực, có cơ chế phúc thẩm.
Để các cải cách đi vào thực tế, một văn kiện đa phương đóng vai trò cầu nối, cho phép áp dụng chuẩn mực mới lên mạng lưới hàng nghìn hiệp định đầu tư mà không cần đàm phán lại từng hiệp định.
Thực trạng của Việt Nam
Hiệp định Bảo hộ đầu tư Việt Nam-Liên minh châu Âu (EVIPA) thiết kế hệ thống giải quyết tranh chấp thường trực hai cấp, thay cho trọng tài vụ việc. Kèm theo đó là các cải tiến về minh bạch, hạn chế khởi kiện thiếu căn cứ, kiểm soát tài trợ của bên thứ ba. Tuy chưa có hiệu lực, tinh thần tòa đầu tư đã hiện diện trong cam kết song phương này.
Tuy nhiên, cam kết của Việt Nam còn thiếu đồng bộ: EVIPA theo mô hình tòa thường trực, trong khi CPTPP và các hiệp định cũ vẫn theo trọng tài truyền thống. Sự song song này tạo ra cơ chế tài phán khác nhau cho cùng hành vi của Nhà nước. Trong 5 năm đầu EVIPA có hiệu lực, việc công nhận phán quyết vẫn theo Công ước New York 1958.
Với sự lớn mạnh của doanh nghiệp trong nước và dòng vốn vươn ra khu vực, Việt Nam đang trở thành quốc gia xuất khẩu vốn, cần bảo vệ nhà đầu tư của mình ở nước ngoài. Lợi ích của Việt Nam trong cải cách ISDS là hai chiều: giảm rủi ro pháp lý cho ngân sách và tạo điểm tựa cho nhà đầu tư Việt Nam.
Hàm ý chính sách
Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 của Bộ Chính trị xác định hội nhập là động lực chiến lược, đòi hỏi sự chủ động. Nghị quyết số 50-NQ/TW ngày 20/8/2019 định hướng hoàn thiện thể chế hợp tác đầu tư nước ngoài. Gần đây, Quốc hội thông qua Nghị quyết 20/2026/QH16 về cơ chế phối hợp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Để tham gia chủ động, Việt Nam cần:
- Rà soát toàn diện mạng lưới hiệp định đầu tư cũ, đàm phán lại hoặc chấm dứt các hiệp định có điều khoản lỏng lẻo.
- Có tiếng nói rõ ràng tại Nhóm Công tác III, phối hợp với ASEAN và các nước đang phát triển.
- Cân nhắc tham gia Trung tâm Tư vấn về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế để được hỗ trợ chuyên môn và chia sẻ chi phí.
- Đặt trọng tâm vào phòng ngừa tranh chấp và hòa giải, như cách tiếp cận trong EVIPA.
- Đào tạo đội ngũ chuyên gia pháp lý, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, chuẩn bị khung pháp luật cho thiết chế tài phán đa phương.
Cải cách ISDS không chỉ là kỹ thuật mà là định hình lại trật tự kinh tế-pháp lý quốc tế. Chủ động tham gia, Việt Nam bảo vệ không gian chính sách và lợi ích quốc gia, đồng thời khẳng định hình ảnh thành viên tin cậy, góp phần kiến tạo sân chơi công bằng cho các nước đang phát triển.
Nguồn tham khảo: EVIPA; UNCITRAL Nhóm Công tác III; Quy chế Trung tâm Tư vấn; Bộ Quy tắc ứng xử. Tiến sĩ Vũ Kim Hạnh Dung, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM.
