Vụ việc nữ ca sĩ 14 tuổi lên tiếng tố bị chèn ép trong hoạt động nghệ thuật đã làm dấy lên nhiều lo ngại về ranh giới giữa đào tạo tài năng trẻ và bóc lột lao động trẻ em. Luật sư Nguyễn Hữu Thục cho rằng tồn tại nhiều "vùng xám" cần được làm rõ.
Nữ ca sĩ 14 tuổi tố bị lạm dụng, chèn ép
Khuya 15/6, mạng xã hội xôn xao trước đoạn clip cầu cứu từ ca sĩ T.H.Đ (14 tuổi) - thành viên nhóm nhạc V.S. Trong video, nữ ca sĩ trẻ tố cáo những góc khuất trong quá trình hoạt động nghệ thuật, kêu gọi cơ quan chức năng vào cuộc bảo vệ quyền lợi cho bản thân và gia đình.
Theo T.H.Đ, em và một số thành viên khác bị bạo lực tinh thần, tiếp xúc với tư tưởng tiêu cực dù còn rất trẻ. Khi có ý định phản kháng, các em bị ràng buộc bởi hợp đồng và nhiều áp lực. "Đi không được, ở không xong" là cụm từ được H.Đ dùng để miêu tả hoàn cảnh hiện tại.
Ranh giới giữa đào tạo nghệ thuật và sử dụng lao động
Câu chuyện nhanh chóng lan truyền, tạo nhiều luồng ý kiến trái chiều. Với nhân vật chính mới 14 tuổi, vấn đề không chỉ xoay quanh hợp đồng hay chi phí đào tạo, mà còn đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa đào tạo tài năng trẻ và trách nhiệm bảo vệ trẻ vị thành niên trong ngành giải trí.
Luật sư Nguyễn Hữu Thục - Trưởng Văn phòng Luật sư Thục và Cộng Sự đã có những phân tích dưới góc độ pháp lý.
Pháp luật bảo vệ trẻ em như thế nào?
Theo Luật Trẻ em, trẻ em là người dưới 16 tuổi, do đó các em hoàn toàn được hưởng cơ chế bảo vệ đặc biệt, đảm bảo sống an toàn, lành mạnh, phát triển thể chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức và quan hệ xã hội.
Việc ép buộc trẻ tuân theo "quy tắc ngầm", chịu áp lực tâm lý quá mức hoặc áp đặt tư duy sai lệch bị coi là xâm hại tình cảm và tâm lý. Nếu công ty dùng các khoản phạt hoặc đe dọa đền bù chi phí đào tạo khổng lồ để ép trẻ phục tùng, hành vi này có thể có dấu hiệu cưỡng bức lao động hoặc bóc lột sức lao động trẻ em.
Pháp luật quy định người đại diện (cha, mẹ, người giám hộ) có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu các điều khoản phạt vi phạm điều cấm. Về phạt tiền, Điều 127 Bộ luật Lao động nghiêm cấm người sử dụng lao động áp dụng hình thức phạt tiền, cắt lương thay cho kỷ luật. Do đó, các mức phạt do công ty tự đặt là trái pháp luật.
Ngoài ra, theo Điều 6 Luật Trẻ em, hành vi bạo lực trẻ em bao gồm lăng mạ, xúc phạm danh dự, cô lập hoặc gây áp lực tâm lý nặng nề bị nghiêm cấm.
Đào tạo nghệ sĩ nhí có phải là lao động trẻ em?
Luật sư cho biết, việc xác định phụ thuộc vào bản chất mối quan hệ và mục đích thực hiện, không chỉ dựa vào tên gọi "đào tạo". Có hai nhóm:
- Đào tạo thuần túy giáo dục - năng khiếu: Không xem là lao động trẻ em.
- Hợp đồng đào tạo và quản lý độc quyền với các điều kiện ràng buộc: trẻ phải tham gia ghi hình, biểu diễn vì mục đích thương mại; chịu sự quản lý chặt chẽ về giờ giấc, cân nặng, phát ngôn; chịu kỷ luật (phạt tiền, đình chỉ); và có thù lao (dù thực nhận hay bị khấu trừ).
Căn cứ Điều 3 Bộ luật Lao động 2019, quan hệ lao động có ba yếu tố: thỏa thuận làm việc, trả lương/thù lao, và sự quản lý, điều hành, giám sát. Do đó, dù gọi là "Hợp đồng đào tạo" hay "Hợp đồng hợp tác", nếu bản chất có quản lý hành vi và khai thác sức lao động trẻ vì lợi ích kinh tế, pháp luật sẽ xem đó là sử dụng lao động trẻ em dưới 15 tuổi.
Người chưa thành niên có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng?
Theo khoản 3, 4 Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi khi xác lập giao dịch phải được người đại diện đồng ý. Trẻ dưới 15 tuổi không thể tự mình đơn phương chấm dứt hợp đồng; quyền này do người đại diện thực hiện.
Việc đơn phương chấm dứt phải dựa trên căn cứ pháp luật như: bên kia vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ (không thanh toán thù lao, không đào tạo đúng cam kết, vi phạm an toàn tinh thần, sức khỏe); hợp đồng vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc đạo đức xã hội; hoặc yêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu (theo Điều 123, 125, 127 Bộ luật Dân sự 2015). Khi hợp đồng vô hiệu, các bên hoàn trả những gì đã nhận, và người chưa thành niên có thể từ chối các khoản phạt vô lý.
Khoảng trống trong quản lý đào tạo nghệ sĩ vị thành niên
Từ vụ việc của T.H.Đ, luật sư chỉ ra nhiều khoảng trống:
- Lập lờ giữa hợp đồng đào tạo và hợp đồng lao động: Chưa có khung tiêu chuẩn rõ ràng khi nào hợp đồng đào tạo biến tướng thành hợp đồng lao động. Cơ quan thanh tra lao động ít khi kiểm tra các công ty giải trí, studio, nhóm nhạc tư nhân.
- Thiếu quy định trần về chế tài phạt và ràng buộc độc quyền: Các công ty thường cài điều khoản phạt rất lớn (hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng) nếu nghệ sĩ nhí vi phạm (tăng cân, đi trễ, phát ngôn...). Pháp luật chưa có quy định trần mức bồi thường tối đa cho hợp đồng với người chưa thành niên trong lĩnh vực nghệ thuật, đẩy gia đình và trẻ em vào thế yếu.
- Vùng xám về bảo vệ sức khỏe tâm thần và thời giờ làm việc: Quy định hiện hành giới hạn thời gian làm việc của trẻ dưới 15 tuổi (không quá 4 giờ/ngày, 20 giờ/tuần, cấm làm đêm), nhưng đặc thù ngành giải trí thường diễn ra vào buổi tối, cuối tuần, kéo dài nhiều giờ. Cơ chế giám sát thực tế gần như không có. Chưa có chế tài cụ thể cho hành vi "bạo lực tinh thần" hay "áp bức tâm lý".
- Chồng chéo trong quản lý nhà nước: Hoạt động của công ty giải trí đào tạo nghệ sĩ nhí liên quan đến nhiều sở: Sở Kế hoạch và Đầu tư (cấp phép mã ngành), Sở Văn hóa và Thể thao (cấp phép biểu diễn), Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (quản lý lao động trẻ em). Thiếu cơ chế phối hợp liên ngành, khi xảy ra vụ việc, các cơ quan đùn đẩy trách nhiệm.
- Lỗ hổng từ nhận thức của phụ huynh: Nhiều cha mẹ chưa hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm trong việc bảo vệ con em khi tham gia hợp đồng nghệ thuật.
Giới hạn pháp lý các công ty không được vượt qua
Luật sư nhấn mạnh các giới hạn tuyệt đối: thời giờ làm việc và nghỉ ngơi (nếu vượt quá có thể bị coi là bóc lột sức lao động); hình thức kỷ luật và chèn ép kinh tế (có thể cấu thành cưỡng bức lao động); xúc phạm danh dự, nhân phẩm và áp lực tâm lý (bạo lực tinh thần); quyền học tập văn hóa của trẻ; và tư cách giao kết hợp đồng.
Tùy mức độ vi phạm, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính, tuyên vô hiệu hợp đồng, hoặc bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Vụ việc của T.H.Đ là hồi chuông cảnh tỉnh cho mô hình đào tạo thần tượng đang phát triển tự phát tại Việt Nam, vượt trước hệ thống quản lý. Để lấp đầy khoảng trống, cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn riêng cho "lao động nghệ thuật chưa thành niên", thiết lập quy trình kiểm duyệt hợp đồng độc quyền và tăng cường thanh tra đột xuất các lò đào tạo nghệ sĩ nhí.
