Với vị trí đô thị ven biển và bao bọc bởi nhiều con sông, TP.HCM cần ưu tiên quản trị ngập lụt, nước biển dâng và an ninh nguồn nước, theo các chuyên gia.
Nguy cơ sụt lún và ngập lụt
Nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM chỉ ra rằng thành phố đang đối mặt nguy cơ khủng hoảng sinh thái đô thị ngày càng nghiêm trọng dưới tác động cộng hưởng của ngập lụt, sụt lún và biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu cho thấy quá trình đô thị hóa nhanh đã làm mất hơn 90% diện tích đất ngập nước tự nhiên kể từ năm 1990. Nền đất TP.HCM đang sụt lún khoảng 8 mm mỗi năm do khai thác nước ngầm quá mức, trong khi mực nước sông tăng lên do tác động của triều cường.
Thách thức từ quy mô siêu đô thị
TS Bùi Thị Minh Hà, Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM (ĐH Quốc gia TP.HCM), đánh giá với quy mô dân số siêu đô thị có thể đạt 20-30 triệu người vào năm 2050, TP.HCM phải đối mặt thách thức lớn với xu hướng nước biển dâng và quản trị rủi ro ngập lụt.
GS-TS Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các hội khoa học kỹ thuật TP.HCM, cho rằng khi định hướng phát triển TP.HCM thành siêu đô thị trong 100 năm tới, câu hỏi quan trọng nhất là liệu thành phố có đủ nguồn nước để đáp ứng nhu cầu phát triển hay không. Nước là yếu tố quyết định mọi hoạt động kinh tế - xã hội, nên nếu quy hoạch đô thị vượt quá sức chịu tải của nguồn nước, thành phố sẽ đối mặt với hàng loạt hệ lụy như thiếu nước, sụt lún địa tầng, khô hạn cực đoan.
Nguồn nước phụ thuộc vào lưu vực thượng nguồn
Hiện nguồn nước của TP.HCM chủ yếu phụ thuộc vào hệ thống sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng các hồ chứa Dầu Tiếng, Trị An và Phước Hòa. Đây đều là những nguồn nước chịu tác động từ lưu vực thượng nguồn, trong khi biến đổi khí hậu, ô nhiễm và mất cân bằng sinh thái ngày càng gia tăng. Theo dự báo, đến năm 2050, những tác động này sẽ trở nên nghiêm trọng hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh nguồn nước của toàn vùng.
Bảo vệ hành lang ven sông, ven biển
GS-TS Nguyễn Văn Phước đề xuất thay đổi tư duy phát triển, lấy nguồn nước làm nền tảng cho mọi quyết sách quy hoạch. Theo ông, thay vì ưu tiên phát triển không gian đô thị, giao thông hay công nghiệp rồi mới tính đến yếu tố môi trường, cần đảo ngược trình tự: bảo đảm nguồn nước và hệ sinh thái trước, sau đó mới quy hoạch các lĩnh vực phát triển. Quy hoạch nguồn nước phải dựa trên đặc điểm thủy văn tự nhiên, bảo đảm các đường thoát lũ, duy trì những vùng trũng, hồ điều hòa và các không gian chứa nước tự nhiên.
Bên cạnh đó, TP.HCM cần bảo vệ các hành lang xanh chiến lược dọc sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, khu vực ven biển, hành lang biển, khu vực Cần Giờ, Côn Đảo nhằm duy trì chức năng bảo vệ nguồn nước, thoát lũ và bảo tồn hệ sinh thái; lập các hành lang bảo vệ nghiêm ngặt, không bố trí các khu công nghiệp, nhà máy hoặc kho chứa hóa chất độc hại ven khu vực cấp nước. Đồng thời, cần đầu tư hạ tầng trữ nước thô, tái sử dụng nước và chủ động thích ứng với các biến động thủy văn trong tương lai.
Chuyển đổi mô hình quản lý chất thải
Liên quan đến quản lý chất thải rắn, GS-TS Nguyễn Văn Phước cho rằng TP.HCM vẫn đang vận hành theo mô hình thu gom, vận chuyển rồi chôn lấp. Vì vậy, thành phố cần chuyển từ tư duy "xử lý chất thải" sang "quản lý tài nguyên đô thị", thông qua hệ thống phân loại rác tại nguồn, thu hồi các thành phần có giá trị để làm nguyên liệu hoặc nhiên liệu phục vụ sản xuất. Các bãi chôn lấp cũ cũng cần được chuyển đổi thành các trung tâm tái chế và trung tâm kinh tế xanh thay vì tiếp tục là nơi xử lý rác.
