Nhân Dân cuối tuần đã có cuộc trò chuyện với ông Trần Chu Sa, CEO Giải Bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam (VBA), xoay quanh những nỗ lực của giải đấu nhằm đưa sở hữu trí tuệ trở thành giá trị kinh tế bền vững.
Rào cản nhận thức về tài sản trí tuệ trong thể thao
Ông Trần Chu Sa cho biết, rào cản lớn nhất khi thuyết phục các đối tác, cầu thủ và người hâm mộ hiểu rằng logo hay mẫu áo đấu là tài sản trị giá hàng triệu USD chính là nhận thức phổ biến tại Việt Nam: thể thao trước hết được nhìn nhận như một hoạt động thi đấu, chứ chưa phải một ngành công nghiệp quyền sở hữu trí tuệ. Trong khi đó, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đã khẳng định tài sản trí tuệ là nền tảng cho các giao dịch kinh doanh quan trọng, đảm bảo giá trị kinh tế và thúc đẩy sự phát triển của ngành. Với nhiều tổ chức thể thao, quyền truyền thông thường mang đến nguồn thu lớn nhất. Ngoài ra, logo, tên giải, bộ nhận diện, dữ liệu trận đấu, kho video, quyền phát sóng hay hình ảnh vận động viên đều là các lớp tài sản có thể cấp quyền và khai thác thương mại.
Theo ông, xuất phát điểm của kinh tế thể thao tại Việt Nam bị chậm hơn nhiều so với các lĩnh vực giải trí khác. Trong khi điện ảnh hay âm nhạc đã định hình được mô hình kinh doanh dựa trên IP vững chắc, thể thao vẫn chưa vượt qua được thiên kiến là hoạt động đại chúng phục vụ miễn phí cho người dân. Điều này tạo ra nhiều thách thức cho các đơn vị vận hành thể thao chuyên nghiệp. Với VBA, bên cạnh quá trình xây dựng giải đấu, họ phải đóng vai trò người khai phá, định hướng và thay đổi nhận thức của thị trường.
Chiến lược nâng tầm thương hiệu VBA
Để nâng tầm thương hiệu giải đấu và giúp các câu lạc bộ cùng vận động viên gia tăng giá trị thương hiệu cá nhân, VBA đã thực hiện nhiều bước đi chiến lược. Đúng theo logic của một thương hiệu thể thao chuyên nghiệp, VBA nâng chuẩn sản phẩm cốt lõi như nhận diện thương hiệu, chất lượng truyền thông, dữ liệu chính thức và trải nghiệm theo dõi. Cụ thể, VBA đã đổi bộ nhận diện thương hiệu từ năm 2020, hợp tác độc quyền với Genius Sports để chuẩn hóa dữ liệu, truyền phát trực tiếp và đảm bảo tính toàn vẹn từ năm 2023, và mới nhất là ký thỏa thuận năm mùa với FPT Play từ năm 2026 để mở rộng chất lượng sản xuất và độ phủ truyền thông. Những bước đi này giúp thương hiệu VBA mạnh hơn về hình ảnh, tính chuyên nghiệp lẫn giá trị thương mại.
Song song đó, VBA cũng đang giúp các câu lạc bộ và vận động viên tăng giá trị thương hiệu cá nhân bằng cách tạo thêm điểm chạm cảm xúc và cộng đồng quanh giải đấu. Chuỗi sự kiện Draft Combine Series 2026 giúp xây dựng thương hiệu cá nhân cho các cầu thủ từ khi còn là tân binh. Ngoài ra, VBA còn phát triển ứng dụng riêng để cải tiến việc cung cấp thông tin đến người hâm mộ như thống kê chính thức, nội dung kể chuyện về cầu thủ, sản phẩm sưu tầm và merchandise, giúp cầu thủ không chỉ được biết đến qua thi đấu mà còn qua hình ảnh, thành tích và cá tính riêng. Các hoạt động cộng đồng như VBA Cares, tổ chức chuyến tham quan trường học hay trại hè giúp thương hiệu giải đấu, câu lạc bộ và cầu thủ gắn với trách nhiệm xã hội và cảm hứng phát triển bóng rổ Việt Nam, từ đó tạo ra giá trị thương hiệu bền vững hơn trong mắt người hâm mộ và đối tác.
Xử lý xung đột quyền lợi và bài học từ hợp đồng
Trên thế giới, nhiều cầu thủ dùng băng dính che logo nhà tài trợ trên giày vì xung đột quyền lợi cá nhân. Ở VBA, dù chưa có trường hợp cụ thể như vậy, nhưng tinh thần xung đột thì có. Ông Trần Chu Sa kể: điển hình nhất là khi một ngôi sao ký hợp đồng cá nhân cùng thương hiệu cạnh tranh trực tiếp với nhà tài trợ chính thức của VBA, trong khi hợp đồng cầu thủ chưa quy định rõ điều khoản loại trừ. Lúc đó, về mặt pháp lý, cả hai bên đều đúng, nhưng về mặt thương mại, giải đấu bị thiệt. Đây là bài học cốt lõi: IP trong thể thao không chỉ là đăng ký nhãn hiệu hay bảo hộ bản quyền, mà phải được lồng ghép vào từng điều khoản hợp đồng, từng quy chế giải đấu.
Sự trỗi dậy của IP do vận động viên kiểm soát đòi hỏi một cách tiếp cận tái cân bằng hướng tới các mô hình hợp tác như cấu trúc IP chung và khung cấp phép đa tầng. Hiện nay, VBA có các cam kết cụ thể từ phía vận động viên về việc sử dụng hình ảnh và khai thác thương mại ngay từ khi ký hợp đồng. Theo đó, việc sử dụng hình ảnh cầu thủ trong bối cảnh giải đấu (có gắn với logo, đồng phục thi đấu của giải) cần có sự đồng thuận từ ba bên: cầu thủ - đội bóng - VBA. Ngoài ra, VBA cũng sẵn sàng hỗ trợ nếu các cầu thủ cần sự tham gia của VBA trong các hợp đồng thương mại với các thương hiệu để bảo vệ cá nhân tốt hơn, đồng thời giảm rủi ro tranh chấp về sau.
Bài học từ NBA và bản địa hóa cho Việt Nam
NBA là hình mẫu lý tưởng về khai thác IP, nhưng thị trường Việt Nam có những yếu tố riêng. NBA đã vượt mốc 10 tỷ USD doanh thu và đạt tỷ lệ lấp đầy sân đấu lên đến 97% trong mùa giải 2022-2023, phản ánh hệ sinh thái IP trưởng thành sau tám thập kỷ. Theo ông Trần Chu Sa, thay vì sao chép NBA ở bề mặt, điều VBA có thể học hỏi chính là tư duy nền tảng dựa trên bốn lớp giá trị: thứ nhất là tư duy xem giải đấu như một hệ sinh thái bản quyền bao gồm quyền truyền thông, quyền dữ liệu, sản phẩm merchandise, lưu trữ nội dung, câu chuyện cầu thủ; thứ hai là chuẩn hóa dữ liệu và sản xuất truyền hình; thứ ba là biến mỗi cầu thủ thành một điểm nút truyền thông (media node); thứ tư là xây dựng văn hóa xem thể thao như một trải nghiệm phong cách sống, vượt ra ngoài khuôn khổ trận đấu.
Khi áp dụng nền tảng này tại Việt Nam, cần điều chỉnh quy mô và hành vi tiêu dùng. Người hâm mộ Việt Nam tiêu thụ nội dung thể thao chủ yếu qua mạng xã hội và miễn phí, không giống mô hình gói đăng ký cao cấp của Mỹ. Vì vậy, chiến lược của VBA là đi đường vòng: dùng nội dung miễn phí để xây dựng cộng đồng, phát triển người hâm mộ, rồi từ đó tạo ra các luồng doanh thu gián tiếp như tài trợ, dữ liệu, sản phẩm có bản quyền. Đây là câu chuyện bản địa hóa mô hình NBA, chứ không phải sao chép.
Định giá hạ tầng vô hình của VBA
Khi được hỏi nếu có nhà đầu tư muốn mua lại toàn bộ hệ giá trị tinh thần của VBA, ông Trần Chu Sa tự tin rằng hạ tầng vô hình chiếm tỷ trọng lớn. Ông cho biết, khi định giá, VBA không nhìn nó như một khái niệm cảm tính, mà như một tổ hợp tài sản vô hình có thể tạo dòng tiền: thương hiệu, bản quyền truyền thông, quyền dữ liệu, thư viện nội dung, licensing và quan hệ với cộng đồng người hâm mộ. Theo chuẩn định giá quốc tế, các tài sản này thường được lượng hóa bằng dòng tiền tương lai, giao dịch so sánh trên thị trường hoặc chi phí thay thế; với một giải thể thao như VBA, cách tiếp cận dựa trên dòng tiền tương lai là phù hợp nhất.
Ở giai đoạn hiện tại, ông ước tính phần hạ tầng vô hình của VBA chiếm khoảng 65-80% tổng giá trị giải đấu. Trong đó, lớn nhất là bản quyền thương mại và truyền thông, tiếp đến là thương hiệu, dữ liệu – nội dung, và giá trị cộng đồng. Con số này phản ánh thực tế VBA đã xây dựng được nhận diện thương hiệu tốt, được công nhận là một trong những giải đấu bóng rổ năng động nhất châu Á, có cộng đồng fan trung thành và đã thiết lập các quan hệ đối tác IP quốc tế. Những kết quả này không thể xây lại nhanh chóng trong thời gian ngắn từ một đến hai năm, và đó chính là giá trị của chúng. Theo ông, tài sản lớn nhất của VBA hôm nay không nằm ở phần hữu hình, mà nằm ở khả năng biến thương hiệu, nội dung và quyền khai thác thành dòng tiền bền vững trong tương lai.
Tầm nhìn và mục tiêu tài chính
Trong 5 năm đầu, tài trợ chiếm tới 90-95% tổng doanh thu của VBA. Hiện nay, giá trị bản quyền giải đấu đã tăng đáng kể và chiếm khoảng 30-40% cơ cấu doanh thu. Ba năm tới, VBA đặt mục tiêu tập trung cải thiện trụ cột chính này ở mức 40-50% và thúc đẩy doanh thu merchandise một cách bài bản hơn lên mức hơn 5%. Tháng 8 tới, VBA dự kiến ra mắt sản phẩm mới nhờ hợp tác cùng New Era, thương hiệu sản xuất mũ độc quyền cho giải bóng chày Major League Baseball tại Mỹ.
Minh Phú (thực hiện)
