Rạng sáng 27/6, đội tuyển Na Uy nhận thất bại nặng nề 1-4 trước đương kim á quân World Cup 2022 là Pháp, qua đó tự đẩy mình vào cuộc cạnh tranh đầy áp lực với Bờ Biển Ngà cho tấm vé cuối cùng vào vòng knock-out. Trong một bảng đấu được đánh giá là khắc nghiệt bậc nhất giải, thầy trò HLV Ståle Solbakken vẫn là một trong năm đại diện của khu vực Scandinavia còn nuôi hy vọng đi tiếp.
Bên cạnh cú hat-trick của Ousmane Dembélé, người hâm mộ còn chú ý đến một chi tiết đặc biệt trên trang phục của tuyển Na Uy: tên và số áo của các cầu thủ được cách điệu theo bảng chữ Rune (Elder Futhark). Đây là hệ thống ký tự cổ gắn liền với nền văn minh Viking. Lựa chọn tưởng như chỉ mang tính thiết kế ấy lại là lời khẳng định về bản sắc dân tộc của Na Uy trên sân khấu bóng đá thế giới. Dẫu vậy, điều này có thực sự đem lại may mắn cho Erling Haaland và đồng đội?
Ý nghĩa của những chữ Rune trong văn hóa Bắc Âu
Trong giới học thuật, Rune là một hệ thống chữ viết được sử dụng để ghi chép ngôn ngữ German cổ, xuất hiện từ khoảng thế kỷ II sau Công nguyên và được khắc trên đá, gỗ, kim loại hay vũ khí. Theo nhà ngôn ngữ học Elmer H. Antonsen, Giáo sư tại Đại học Illinois, việc nghiên cứu Rune cần được đặt trên nền tảng của ngôn ngữ học thay vì những suy diễn huyền bí. Trong cuốn Runes and Germanic Linguistics (2008), ông cho rằng nhiều cách diễn giải trước đây đã quá vội vàng gắn mọi văn bản Rune với ma thuật hay thần thoại, trong khi "điều đầu tiên cần xác định là dòng chữ ấy thực sự nói gì".
Học giả Antonsen nhấn mạnh không có bằng chứng cho thấy các văn khắc Rune cổ nhất, trước khoảng năm 500 sau Công nguyên, trực tiếp nhắc đến bất kỳ vị thần Bắc Âu nào. “Thần thoại có thể tham khảo tư liệu từ các văn khắc, nhưng mọi kết luận đều phải được xây dựng trên cơ sở giải mã ngôn ngữ một cách chính xác, thay vì những giả định mang tính suy đoán”, trích từ tác phẩm Runes and Germanic Linguistics.
Quan điểm này cũng phản ánh xu hướng chung của ngành nghiên cứu Rune nhiều thập niên. Trong công trình Texts and Contexts of the Oldest Runic Inscriptions, học giả Tineke Looijenga thuộc Đại học Groningen cho biết lịch sử nghiên cứu Rune từng trải qua một giai đoạn dài bị chi phối bởi các giả thuyết thần bí. Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhiều tác giả cho rằng bảng chữ Rune bắt nguồn từ chu kỳ Mặt Trăng, các biểu tượng chiêm tinh hoặc thậm chí hệ thống hình chữ thập ngoặc. Sau đó, không ít nhà nghiên cứu tiếp tục xem mọi văn khắc Rune đều mang ý nghĩa ma thuật. Tuy nhiên, từ nửa sau thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của khảo cổ học và ngôn ngữ học lịch sử, giới học giả đã chuyển sang một phương pháp tiếp cận chặt chẽ hơn, kết hợp giữa khảo cổ, văn tự học và ngữ âm học để giải mã từng hiện vật trong bối cảnh lịch sử cụ thể.
Với những giá trị lịch sử, việc đội tuyển Na Uy lựa chọn cách điệu tên và số áo bằng những nét thẳng đặc trưng của bảng chữ Elder Futhark có thể được hiểu như cơ hội quảng bá biểu tượng văn hóa đã tồn tại gần hai thiên niên kỷ. Những đường nét sắc gọn vốn được thiết kế để dễ khắc lên gỗ, đá và kim loại nay xuất hiện trên chất liệu vải thi đấu hiện đại, tạo nên một cuộc đối thoại thú vị giữa quá khứ và hiện tại.
Ký tự Rune là "bùa may" cho những người thủy thủ
Đối với cư dân Bắc Âu hơn một nghìn năm trước, những ký tự Rune đã đồng hành với họ trong những chuyến hải trình vượt biển. Theo nghiên cứu Norse Sea Runes (brimrúnar) in the Viking Age and Beyond của William Sayers đăng trên The Mariner's Mirror, trong Trường ca Sigrdrífa thuộc bộ Sử thi Edda, các chiến binh Bắc Âu khắc chữ Rune lên mũi tàu, bánh lái, mái chèo, vũ khí và nhiều vật dụng cá nhân. Mục đích không đơn thuần là cầu mong chiến thắng trong những chuyến ra khơi. Sâu xa hơn, các thủy thủ đoàn mong có thể trở về nhà an toàn sau khi vượt qua những vùng biển đầy bão tố.
Điều đáng chú ý là các chữ Rune không chỉ mang ý nghĩa ngôn ngữ. Một ký tự có thể gợi lên một khái niệm liên quan. Chẳng hạn, chữ Rune "L" mang tên "laukr" (cây hành), nhưng trong ngữ cảnh hàng hải còn được liên tưởng đến cột buồm - vật thể cao, thẳng và giữ vai trò trung tâm của con tàu. Theo học giả William Sayers, đây là một biểu hiện của văn hóa ngôn ngữ Bắc Âu. Người Viking thường tránh nói trực tiếp mục tiêu của chuyến đi vì tin rằng điều đó có thể mang lại vận rủi. Ngay cả từ “víkingr” ban đầu cũng chỉ mang nghĩa "ra khơi", thay vì nói thẳng đến việc chinh phục.
Cùng các thiết kế lấy cảm hứng từ chữ Rune, hình tượng Viking Row đậm chất Nordic của các cổ động viên đến từ Na Uy cũng là một điểm nhấn trên khán đài World Cup 2026. Nếu chữ Rune trên lưng áo nhắc về di sản ngôn ngữ của người Norse cổ, Viking Row lại tái hiện ký ức tập thể về một dân tộc gắn liền với biển cả và những hải trình. Có thể thấy, trong trận đấu sắp tới, dù kết quả trước Bờ Biển Ngà có ra sao, Na Uy đã thắng trong cuộc đua đưa hình ảnh dân tộc ra quốc tế.
