Mỹ sẽ làm gì sau khi 'rào chắn hạt nhân' New START hết hiệu lực?
Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) giữa Nga và Mỹ đã chính thức hết hạn vào ngày 5/2, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ quốc tế. Đây là lần đầu tiên trong thế kỷ 21, hai cường quốc hạt nhân hàng đầu thế giới không còn bất kỳ thỏa thuận nào để kiểm soát quy mô kho vũ khí hạt nhân của mình. Sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn về tương lai của an ninh toàn cầu và chiến lược của Washington trong thời gian tới.
Lý do Mỹ từ chối gia hạn New START
Sau khi New START hết hạn, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề nghị người đồng cấp Donald Trump gia hạn thỏa thuận này một cách không chính thức trong khi hai bên đàm phán về hiệp ước kế nhiệm. Tuy nhiên, lãnh đạo Mỹ đã từ chối đề xuất này. Phát biểu tại Hội nghị Giải trừ Quân bị của Liên Hợp Quốc ở Geneva, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí Thomas DiNanno đã nêu rõ lý do cho quyết định này.
Ông DiNanno tuyên bố rằng New START đã áp đặt những hạn chế đơn phương "không thể chấp nhận" đối với Washington. Theo quan điểm của Mỹ, hiệp ước này không áp dụng cho các lớp vũ khí hạt nhân mới mà Nga và Trung Quốc đang phát triển, trong khi những đầu đạn mà Mỹ sở hữu vẫn phải chịu ràng buộc bởi các quy định của New START. Điều này tạo ra sự bất cân xứng trong cán cân quyền lực hạt nhân.
Tổng thống Trump cũng chỉ trích thỏa thuận này là "được đàm phán một cách tồi tệ" vì nó hoàn toàn bỏ qua vũ khí hạt nhân chiến thuật. Đây là những tên lửa tầm ngắn có thể tạo ra lợi thế tức thì trên chiến trường. Nga được cho là đang sở hữu khoảng 2.000 vũ khí hạt nhân chiến thuật, trong khi Mỹ chỉ có khoảng 200. Sự chênh lệch này khiến Washington lo ngại về lợi thế của Moskva trong khu vực châu Âu.
Chiến lược mới của Mỹ sau khi New START hết hạn
Với việc New START không còn hiệu lực, Mỹ đã tuyên bố sẽ tự do tăng cường năng lực răn đe hạt nhân của mình. Ông DiNanno cho biết Washington sẽ "hoàn thành chương trình hiện đại hóa hạt nhân đang diễn ra", đề cập đến hàng trăm tỷ USD đang được chi để chế tạo hầm phóng, tàu ngầm và oanh tạc cơ mới. Động thái này nhằm đảm bảo rằng Mỹ không bị tụt hậu trong cuộc chạy đua công nghệ quân sự.
Một trong những kế hoạch cụ thể được truyền thông Mỹ đề cập là việc "cởi trói" cho tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa đạn đạo (SSBN) lớp Ohio. Dưới thời New START, mỗi tàu thuộc lớp này đã bị vô hiệu hóa 4 ống phóng để tuân thủ hiệp ước. Giờ đây, với việc thỏa thuận không còn ràng buộc, giới chức Mỹ đang thúc đẩy kế hoạch mở lại những ống phóng này, qua đó giúp mỗi tàu ngầm có thể nạp thêm 4 tên lửa. Điều này đồng nghĩa với việc hàng trăm đầu đạn hạt nhân mới có thể được đưa vào trạng thái triển khai.
Khả năng nối lại thử nghiệm hạt nhân
Động thái tiếp theo có khả năng sẽ là việc hiện thực hóa tuyên bố nối lại thử nghiệm vũ khí hạt nhân mà Tổng thống Trump đưa ra cuối năm ngoái. Lãnh đạo Mỹ khi đó nói rằng hoạt động này sẽ được tiến hành "trên cơ sở bình đẳng" với các cường quốc khác, mặc dù không nêu cụ thể chi tiết. Tuyên bố này đã làm dấy lên nhiều đồn đoán và lo ngại từ giới quan sát quốc tế.
Một số chuyên gia Mỹ ban đầu cho rằng tuyên bố của ông Trump có nghĩa là nước này đang lên kế hoạch tiến hành các vụ thử nổ hạt nhân quy mô lớn dưới mặt đất, hoạt động mang tính biểu tượng trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, những cuộc thử nghiệm như vậy rất dễ bị phát hiện do tạo ra sóng xung kích lan khắp toàn cầu. Mỹ, Trung Quốc và Nga đã đình chỉ hoạt động này để tuân thủ Hiệp ước Cấm thử Hạt nhân Toàn diện (CTBT).
Một số chuyên gia khác lại cho rằng Tổng thống Trump có thể muốn tiến hành các vụ thử hạt nhân tương đối nhỏ, vốn không gây ra sóng xung kích đủ lớn để bị phát hiện. Ông DiNanno cáo buộc rằng Nga và Trung Quốc đều đã bí mật thử nổ hạt nhân, trong đó Bắc Kinh đã "chuẩn bị cho những đợt thử nghiệm với sức công phá tương đương hàng trăm tấn thuốc nổ". Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã bác bỏ cáo buộc này, gọi đó là "lời nói dối trắng trợn".
Phản ứng từ Nga và Trung Quốc
Trong khi đó, Trung Quốc đã bày tỏ sự tiếc nuối khi New START hết hạn, nhưng nhấn mạnh rằng nước này sẽ "không tham gia vào đàm phán về giải trừ hạt nhân trong giai đoạn này". Điều này làm phức tạp thêm nỗ lực của Mỹ trong việc đưa Bắc Kinh vào bàn đàm phán cho một hiệp ước mới. Giới phân tích lo ngại rằng ngay cả khi đây chỉ là đòn gây sức ép từ Washington, Nga và Trung Quốc nhiều khả năng vẫn sẽ chọn cách chạy đua mở rộng lực lượng hạt nhân thay vì ngồi vào bàn đàm phán.
Bắc Kinh hiện không mấy quan tâm đến việc tham gia các thỏa thuận kiểm soát vũ khí, ít nhất là cho đến khi xây dựng được lực lượng hạt nhân ngang bằng với Moskva và Washington. Điều này có thể dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang mới, làm gia tăng căng thẳng trên toàn cầu.
Tương lai bất định của kiểm soát vũ khí hạt nhân
Dù vậy, vẫn còn nhiều điểm mơ hồ trong chiến lược của Mỹ. Thứ trưởng DiNanno cho biết Washington muốn "khôi phục hành vi có trách nhiệm về thử hạt nhân", nhưng không giải thích cụ thể thế nào là "có trách nhiệm". Giới chức Mỹ cũng chưa đề cập rõ ràng về số lượng vũ khí hạt nhân dự kiến triển khai hay loại thử nghiệm nào sẽ được tiến hành.
Chuyên gia hạt nhân Jill Hruby nhận định: "Mọi thứ còn tương đối bí ẩn. Những gì họ đang làm thật sự rất khó hiểu." Thông tin này rất quan trọng, vì nó có thể giúp xác định liệu ba cường quốc sẽ bước vào một cuộc chạy đua vũ trang mới, hay chính quyền ông Trump chỉ đang gây sức ép nhằm buộc Nga và Trung Quốc ngồi vào bàn đàm phán để ký hiệp ước mới thay thế New START.
Sự kết thúc của New START đã mở ra một chương mới đầy thách thức trong quan hệ quốc tế. Việc Mỹ từ chối gia hạn và tuyên bố tăng cường năng lực hạt nhân có thể dẫn đến những hệ lụy khó lường, đe dọa sự ổn định toàn cầu. Cộng đồng quốc tế đang theo dõi sát sao những diễn biến tiếp theo, hy vọng rằng các bên có thể tìm ra giải pháp ngoại giao để tránh một cuộc khủng hoảng hạt nhân mới.
