Iran bị đồng minh Iraq quay lưng: Lý tưởng nhường chỗ cho lợi nhuận
Theo Reuters, trong bối cảnh Iran đang hứng chịu các đòn tấn công dồn dập từ Mỹ và Israel, những lực lượng bán quân sự tại Iraq được Tehran đầu tư hàng chục tỷ USD lại chọn cách im lặng để bảo vệ quyền lực và túi tiền của chính họ. Sự phản ứng hờ hững này không chỉ là biểu hiện của sự nhút nhát, mà là kết quả của một quá trình rạn nứt kéo dài trong hệ thống liên minh được gọi là "Trục kháng chiến".
Khoảng trống quyền lực và sự suy yếu quân sự
Suốt nhiều năm qua, Iran đã không tiếc công sức và tiền bạc để xây dựng các lực lượng bán quân sự tại Iraq, nhằm chuẩn bị cho một cuộc đối đầu trực diện với Mỹ và Israel. Tuy nhiên, trong tuần qua, kể từ khi chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel nhắm vào Iran được phát động, thế giới vẫn chưa chứng kiến một cuộc huy động tổng lực nào từ các nhóm dân quân Shi'ite tại Iraq. Đây vốn là một trong những cứ điểm cuối cùng của hệ thống liên minh trải dài từ Gaza, Lebanon, Syria đến Yemen.
Mặc dù một vài nhóm dân quân tại Iraq đã tuyên bố thực hiện các vụ tập kích bằng máy bay không người lái trong những ngày gần đây, giới chức an ninh tại khu vực Kurdistan cho biết phần lớn tên lửa và drone thực tế đều được phóng trực tiếp từ lãnh thổ Iran. Những đòn đánh nhân danh "Lực lượng Kháng chiến Hồi giáo tại Iraq" thường không gây ra thiệt hại đáng kể, và trong nhiều trường hợp, không có bằng chứng thực địa nào cho thấy cuộc tấn công đã thực sự diễn ra.
Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy yếu quân sự của các nhóm ủy nhiệm tại Iraq nằm ở chiến dịch tiêu hao mà Mỹ và Israel đã thực hiện suốt nhiều năm qua. Việc ám sát các lãnh đạo cốt cán không thể thay thế, như Qassem Soleimani bị Mỹ hạ sát năm 2020 và Hassan Nasrallah của Hezbollah tử nạn vào tháng 9/2024, đã khiến mạng lưới này lâm vào tình trạng "rắn mất đầu". Người kế nhiệm Soleimani là Esmail Ghaani được đánh giá là thiếu tầm vóc và uy tín để gắn kết các mảnh ghép rời rạc.
Sức nặng của lợi ích kinh tế và sự thay đổi bản chất
Sự thay đổi về bản chất của các chỉ huy dân quân tại Iraq cũng đóng vai trò quyết định trong thái độ im lặng hiện nay. Những người từng một thời là chiến binh Shi'ite giờ đây đã chuyển mình thành những chính trị gia và doanh nhân giàu có với khối tài sản khổng lồ cần bảo vệ. Họ không còn tôn thờ duy nhất "thần vũ khí" mà đã chuyển sang thờ phụng "thần tiền".
Các nhân vật như Qais al-Khazali, từng nằm trong danh sách bị Mỹ trừng phạt, nay lại có những phát biểu ôn hòa và hoan nghênh các công ty Mỹ đầu tư vào ngành dầu khí. Với họ, một cuộc chiến tổng lực đồng nghĩa với việc mất đi tất cả: từ quyền lực chính trị, khối tài sản khổng lồ đến quyền tiếp cận các dịch vụ y tế và giáo dục phương Tây cho gia đình.
Các nhóm này cũng khôn khéo lồng ghép lực lượng của mình vào bộ máy nhà nước thông qua Lực lượng Huy động Toàn dân (PMF) để nhận ngân sách hàng năm hơn 3 tỷ USD từ chính phủ Iraq. Điều này khiến các thủ lĩnh dân quân có xu hướng mềm mỏng hơn trong các tuyên bố chống Mỹ để củng cố quyền lực trong nước. Thậm chí, một số chỉ huy đã bí mật gặp gỡ các quan chức ngoại giao châu Âu và Mỹ để thảo luận về việc thành lập chính phủ mới, thay vì hưởng ứng lời kêu gọi thánh chiến của Iran.
Lằn ranh 'đỏ' là tôn giáo và tương lai bất định
Dù vậy, vẫn tồn tại một ngòi nổ có thể đẩy các phe phái này vào vòng xoáy bạo lực: đó là cảm giác bản sắc tôn giáo bị đe dọa. Nếu các thánh địa Shi'ite tại Iraq bị tấn công hoặc bạo lực giáo phái nổ ra nhắm vào cộng đồng Shi'ite, họ sẽ sẵn sàng huy động tổng lực để bảo vệ đức tin. Nỗi lo ngại này tăng cao khi lực lượng cực đoan Sunni nắm quyền tại Syria, làm dấy lên bóng ma về một làn sóng thánh chiến mới nhắm vào người Shi'ite tại Iraq.
Sheikh Karim al-Saidi, một giáo sĩ tại Baghdad, tuyên bố rằng dù họ hy vọng vào hòa bình, nhưng nếu đức tin bị xâm phạm, cộng đồng Shi'ite đã chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc đối đầu sinh tử. Cho đến khi những giới hạn đỏ này bị chạm tới, Iran vẫn phải đối mặt với thực tế rằng những đồng minh mà họ từng tin cậy nhất đang thực hiện chiến thuật giữ khoảng cách đầy thực dụng.
Những thủ lĩnh dân quân tại Iraq đã chứng minh rằng họ không còn mặn mà với việc trở thành lá chắn quân sự cho Iran khi cái giá phải trả là sự sụp đổ của đế chế kinh tế và quyền lực mà họ đã dày công gây dựng ngay tại quê nhà. Trong khi đó, sự chia rẽ giữa những người lính cấp dưới vẫn khao khát thánh chiến và những cấp trên đang bận rộn với các toan tính chính trị đã bộc lộ rõ rệt. Như một thành viên trong nhóm vũ trang của lãnh đạo Khazali đã tóm gọn: “Các nhà lãnh đạo có thể đang bận rộn với chính trị, nhưng tất cả những gì chúng tôi biết là thánh chiến”.
