Eo Biển Hormuz: Quân Bài Địa Kinh Tế Quyền Lực Của Iran Trong Xung Đột Với Mỹ
Trong bối cảnh xung đột kéo dài hơn sáu tuần giữa liên quân Mỹ-Israel và Iran, một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài hai tuần đã được thiết lập, mang lại tín hiệu hạ nhiệt ban đầu. Tuy nhiên, các điều khoản đi kèm cho thấy cán cân quyền lực không hoàn toàn nghiêng về phía Washington, mà thay vào đó, làm nổi bật vai trò trung tâm của Iran trong việc kiểm soát Eo biển Hormuz - một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất của nền kinh tế toàn cầu.
Sức Nặng Của Quân Bài Hormuz Trong Chiến Lược Của Iran
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã mô tả thỏa thuận ngừng bắn là 'một chiến thắng hoàn toàn và trọn vẹn' của Washington. Tuy nhiên, nhiều nhà phân tích cho rằng cách diễn giải này không phản ánh đầy đủ thực tế chiến lược. Điều kiện tiên quyết của thỏa thuận là Iran phải đồng ý mở lại Eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu và khí đốt toàn cầu, đóng vai trò sống còn đối với thương mại năng lượng quốc tế.
Theo chuyên gia năng lượng Samantha Gross thuộc Viện Brookings, 'Iran không cần nhiều sức mạnh quân sự để gây ra gián đoạn lớn đối với nền kinh tế toàn cầu'. Nhận định này phản ánh bản chất phi đối xứng của quyền lực mà Tehran đang nắm giữ. Trong hơn sáu tuần, Iran đã kiểm soát phần lớn hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz, biến nó thành một công cụ gây áp lực hiệu quả.
Ông Dan Alamariu, chiến lược gia trưởng về địa chính trị tại Oxford Economics, nhận định Iran đang tiến hành một 'cuộc chiến kinh tế', trong đó việc kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này đóng vai trò trung tâm. Khả năng gián đoạn lưu thông mà không cần đối đầu trực tiếp trên quy mô lớn cho phép Iran duy trì áp lực trong khi hạn chế rủi ro quân sự, tạo nên điểm khác biệt cốt lõi trong chiến lược của Tehran.
Cú Sốc Thị Trường Và Hệ Lụy Toàn Cầu Từ Sự Gián Đoạn
Ngay sau thông tin về lệnh ngừng bắn, thị trường năng lượng đã phản ứng tích cực với giá dầu thô giảm từ 15-20% và giá khí đốt tại châu Âu cũng giảm tương tự. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng sự ổn định này chỉ mang tính tạm thời. Ông Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng tại Capital Economics, đánh giá: 'Đối với thị trường, vấn đề quan trọng nhất vẫn là tình trạng của Eo biển Hormuz'.
Thực tế cho thấy hoạt động vận tải chưa hoàn toàn được khôi phục, với các báo cáo về việc Iran tiếp tục kiểm soát tàu thuyền, duy trì nguy cơ gián đoạn. Tác động của cú sốc nguồn cung đã lan rộng trên toàn cầu:
- Tại châu Á, Philippines phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng do lo ngại thiếu hụt nhiên liệu.
- Ở châu Âu, giá điện tăng trở lại, gây áp lực lên các nền kinh tế vốn vừa trải qua khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga-Ukraine.
- Tại Mỹ, giá xăng cũng ghi nhận xu hướng tăng, phản ánh mức độ phụ thuộc sâu sắc của nền kinh tế toàn cầu vào tuyến vận tải này.
Việc Eo biển Hormuz bị gián đoạn, dù chỉ trong thời gian ngắn, đã cho thấy 'điểm yếu hệ thống' mà Iran đang khai thác, tạo ra một vòng xoáy bất ổn trong đó biến động địa chính trị nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro kinh tế.
Lợi Thế Kép Của Iran: Từ Chính Trị Đến Kinh Tế
Việc kiểm soát Eo biển Hormuz không chỉ mang lại đòn bẩy chính trị, mà còn giúp Iran gia tăng đáng kể nguồn thu từ xuất khẩu dầu. Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt, dầu Iran, vốn thường được bán với giá thấp hơn chuẩn Brent, đã đạt mức giá cao hơn tại một số thị trường châu Á. Theo dữ liệu thị trường, sản lượng xuất khẩu của Iran đạt khoảng 1,85 triệu thùng/ngày vào tháng 3, tăng so với các tháng trước đó.
Các chuyên gia nhận định Iran đang tìm cách thể chế hóa quyền kiểm soát này trong dài hạn, với các đề xuất bao gồm việc duy trì quyền giám sát hoặc thậm chí áp dụng cơ chế thu phí đối với tàu thuyền qua Eo biển Hormuz. Việc thiết lập một hệ thống thu phí - có thể thông qua bên trung gian như Oman - sẽ giúp Iran vừa duy trì ảnh hưởng, vừa đáp ứng yêu cầu về khôi phục kinh tế sau xung đột.
Đáng chú ý, các công ty vận tải và bảo hiểm có xu hướng chấp nhận các chi phí này nhanh hơn so với giới hoạch định chính sách do thiếu các tuyến thay thế khả thi. Như vậy, Eo biển Hormuz không chỉ là một tuyến vận tải chiến lược, mà còn đang dần trở thành một công cụ tài chính và đàm phán trong tay Iran.
Nhìn chung, lệnh ngừng bắn hiện tại không chỉ phản ánh nỗ lực hạ nhiệt xung đột, mà còn cho thấy giới hạn của sức mạnh quân sự trong việc định hình trật tự kinh tế toàn cầu. Khi các điểm nghẽn như Eo biển Hormuz có thể bị 'vũ khí hóa', mọi chiến lược đều phải tính đến những hệ quả vượt xa phạm vi chiến trường, đặt ra những thách thức mới cho an ninh và ổn định toàn cầu.
