Chuyên gia Iran chỉ ra 'ánh sáng cuối đường hầm' cho xung đột Mỹ - Iran
Trong bối cảnh căng thẳng leo thang suốt 5 tuần qua, một chuyên gia Iran đã đưa ra nhận định rằng xung đột hiện tại, dù không mong muốn, lại có thể mở ra cơ hội để Iran và Mỹ hướng tới một nền hòa bình dài hạn với những nhượng bộ có thể chấp nhận được. Ông M. Javad Zarif, phó giáo sư nghiên cứu toàn cầu tại Đại học Tehran, chia sẻ quan điểm này trên tờ Foreign Affairs, nhấn mạnh rằng diễn biến gần đây có thể là chìa khóa cho mọi tiến trình đàm phán trong tương lai.
Bài học từ xung đột và chiến lược bất đối xứng của Iran
Xung đột bùng phát khi lực lượng Mỹ và Israel liên tục ném bom lãnh thổ Iran, nhằm phá hủy năng lực quân sự và ám sát giới lãnh đạo. Tuy nhiên, Iran vẫn duy trì chiến lược bất đối xứng, tấn công vào các mục tiêu trên khắp vùng Vịnh và kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới qua eo biển Hormuz. Ông Zarif cho rằng, với nhiều người Iran, thành công này là lý do để tiếp tục chiến đấu cho đến khi răn đe đủ, thay vì tìm kiếm giải pháp đàm phán ngay lập tức.
Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng việc tiếp tục đối đầu mang lại thỏa mãn tâm lý nhưng đồng thời khiến Iran đối mặt với thương vong và tổn thất cơ sở hạ tầng dân sự. Bạo lực có nguy cơ lan sang các cơ sở dược phẩm, năng lượng và công nghiệp trọng yếu, thậm chí đe dọa biến xung đột khu vực thành xung đột toàn cầu. Do đó, Tehran nên tận dụng ưu thế hiện tại để tuyên bố chiến thắng và đạt thỏa thuận vừa chấm dứt giao tranh hiện tại vừa ngăn chặn xung đột tương lai.
Hai kịch bản có thể cho tiến trình hòa bình
Ông Zarif đề xuất hai kịch bản mà Mỹ và Iran có thể theo đuổi. Kịch bản đầu tiên là một thỏa thuận ngừng bắn chính thức hoặc không chính thức. Con đường này thoạt nhìn có vẻ ít trở ngại nhất, khi các bên chỉ cần hạ vũ khí mà không cần giải quyết gốc rễ những căng thẳng tiềm ẩn suốt nhiều thập niên. Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn luôn mong manh vì hai quốc gia vẫn hoài nghi lẫn nhau, và chỉ cần một sơ suất nhỏ có thể khiến tiếng súng lại vang lên.
Kịch bản thứ hai, được ông Zarif ủng hộ hơn, là một thỏa thuận toàn diện. Iran nên tận dụng xung đột này thành cơ hội chấm dứt thế đối đầu gay gắt suốt 47 năm qua. Xung đột đã phơi bày một số sự thật về Tây Á mà Tehran và Washington không thể tiếp tục phớt lờ. Chẳng hạn, Mỹ không có khả năng phá hủy các chương trình hạt nhân hoặc tên lửa của Iran, ngay cả khi hợp tác với Israel và các đối tác vùng Vịnh. Theo đánh giá tình báo Mỹ, khoảng 50% số bệ phóng tên lửa của Tehran vẫn còn nguyên vẹn, cùng hàng nghìn máy bay không người lái tấn công trong kho.
Những bài học quan trọng cho các bên liên quan
Xung đột cũng mang lại bài học cho cả Iran và các nước vùng Vịnh. Với Iran, công nghệ hạt nhân không ngăn chặn được xung đột, thậm chí còn trở thành cái cớ bị tấn công. Trong khi đó, các nước Arab nhận ra rằng việc dựa vào chiếc ô an ninh từ Mỹ không phải lúc nào cũng hiệu quả, và họ đã bị cuốn vào cuộc chiến không mong đợi. Ông Zarif nhấn mạnh rằng những diễn biến này là chìa khóa để mở ra mọi tiến trình đàm phán hòa bình trong tương lai.
Lộ trình chi tiết cho một thỏa thuận hòa bình lâu dài
Để bắt đầu tiến trình hòa bình, ông Zarif đề xuất một loạt bước cụ thể. Đầu tiên, tất cả các bên ở Tây Á phải đồng ý ngừng chiến, và Iran, với sự hợp tác của Oman, cần đảm bảo an toàn cho các tàu thương mại qua eo biển Hormuz. Tiếp đó, Iran và Mỹ cần xây dựng một thỏa thuận hòa bình lâu dài, tập trung vào các vấn đề hạt nhân. Iran có thể cam kết không bao giờ xây dựng vũ khí hạt nhân và giảm độ làm giàu uranium, trong khi Mỹ chấm dứt các nghị quyết trừng phạt và khuyến khích đồng minh làm tương tự.
Ngoài ra, ông Zarif gợi ý thành lập một liên minh làm giàu uranium với sự tham gia của Trung Quốc, Nga, Mỹ, Iran và các nước láng giềng vùng Vịnh Ba Tư, biến đây thành cơ sở làm giàu nhiên liệu duy nhất cho khu vực. Để củng cố hòa bình, Tehran và Washington nên khởi xướng hợp tác thương mại, kinh tế và công nghệ, với Mỹ cam kết tài trợ tái thiết cơ sở hạ tầng thiệt hại ở Iran. Cuối cùng, hai nước nên ký kết một hiệp ước vĩnh viễn không xâm lược, chấm dứt các chỉ định khủng bố và khôi phục dịch vụ lãnh sự.
Kết luận: Cơ hội vàng cho hòa bình dù còn nhiều thách thức
Ông Zarif thừa nhận rằng kịch bản này không dễ đạt được do sự thiếu tin tưởng giữa Mỹ và Iran. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng cuộc chiến hiện tại, dù kinh khủng, đã mở ra cánh cửa cho giải pháp lâu dài. Người dân Iran có thể tiến lên với niềm tin rằng họ đã đứng vững sau giao tranh, trong khi giới chính trị Mỹ nhận ra thể chế Cộng hòa Hồi giáo không thể sụp đổ và cần phải sống chung. Ông kết luận: "Mỗi bên đều khoe khoang về những chiến thắng trên chiến trường, nhưng lịch sử luôn ghi nhớ sâu sắc nhất về những người kiến tạo hòa bình."
