Châu Âu đối mặt 'quả cầu phá hủy' từ chính sách khó lường của ông Trump
Khi các nhà lãnh đạo và giới hoạch định an ninh châu Âu tề tựu tại Đức để tham dự Hội nghị An ninh Munich, bầu không khí năm nay bao trùm bởi cảm giác bất định sâu sắc. Ban tổ chức hội nghị thậm chí đã mô tả kỷ nguyên do Tổng thống Mỹ Donald Trump khởi xướng là thời kỳ của "người phá dỡ" - nơi những chuẩn mực toàn cầu bị tháo dỡ một cách chủ ý và "đầy sáng tạo". Ẩn dụ "quả cầu phá hủy" trở nên đáng lo ngại hơn khi nó đung đưa ngay từ bên trong "ngôi nhà" liên minh phương Tây.
Bầu không khí căng thẳng và những dư chấn từ năm trước
Dù được trình bày như một cơ hội để tái cấu trúc trật tự thế giới, câu hỏi lớn đặt ra là hội nghị lần này có thực sự mang lại tính xây dựng hay không. Khi "bụi mù" từ các đòn công kích của các quan chức cấp cao Washington với châu Âu chưa kịp lắng xuống từ dư chấn của Munich năm ngoái, châu Âu đã bị cuốn vào một đám mây bất định lớn hơn. Những nền móng lung lay đang khiến các trụ cột của Pax Americana - nền hòa bình của phương Tây hậu Thế chiến II - bắt đầu rạn nứt, theo phân tích từ CNN.
Cảnh sát đã phong tỏa khu vực bên ngoài khách sạn Bayerischer Hof, địa điểm tổ chức Hội nghị An ninh Munich thường niên, tại Munich (Đức) vào ngày 12/2, phản ánh mức độ an ninh được thắt chặt trong bối cảnh căng thẳng gia tăng.
Châu Âu cần chuẩn bị tinh thần cho những thay đổi
Cách đây đúng một năm, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã gây chấn động tại Munich khi chỉ trích các nền dân chủ tự do châu Âu, cáo buộc họ hạn chế tự do ngôn luận và thụt lùi dân chủ. Khi đó, nhiều người xem đây chỉ là quan điểm đối nghịch mang tính cá nhân. Nhưng giờ đây, lập trường ấy đã được định hình thành chính sách cụ thể, thể hiện rõ trong các chiến lược an ninh và quốc phòng của Nhà Trắng và Lầu Năm Góc.
Ngoại trưởng Marco Rubio không để lại nhiều khoảng trống cho bất ngờ khi trước thềm Munich, ông đã thăm Thủ tướng Slovakia Robert Fico và Thủ tướng Hungary Viktor Orbán - hai nhà lãnh đạo được xem là thân thiện với ông Trump. Thông điệp dường như rất rõ ràng: châu Âu cần chuẩn bị tinh thần cho những biến động sắp tới. Và châu Âu thực sự đã hiểu điều đó.
Những bài học từ căng thẳng Greenland và phản ứng của NATO
Cơn "tàu lượn siêu tốc" kéo dài một tuần với việc ông Trump công kích chủ quyền Đan Mạch, buộc các đồng minh NATO châu Âu phải điều quân tới Greenland để phô diễn sự đoàn kết lục địa, có thể dễ bị lãng quên. Nhưng bài học để lại là hai mặt. Thứ nhất, ông Trump thường đưa ra những phát ngôn gây sốc để "thử phản ứng" hơn là dựa trên một chiến lược chi tiết. Những dòng đăng nửa đêm trên mạng xã hội có thể châm ngòi khủng hoảng, nhưng cũng có thể mở lối thoát.
Tổng Thư ký NATO Mark Rutte từng giúp hạ nhiệt căng thẳng Greenland bằng cách chuyển hướng từ đe dọa sang đàm phán. Tuy vậy, các cuộc đàm phán ấy nhanh chóng chìm trong "nhiễu trắng" của sức ép Mỹ gia tăng với Iran và dư chấn toàn cầu từ việc công bố thêm hồ sơ liên quan tới Jeffrey Epstein. Trong một môi trường quá nhiều biến động, không khủng hoảng đơn lẻ nào đủ thời gian để vang vọng lâu dài.
Châu Âu đi trên lằn ranh mong manh giữa tự chủ và hợp tác
Thứ hai, khi đối mặt phản ứng tập thể từ đồng minh, ông Trump dường như không muốn bị cô lập. Mối đe dọa với Greenland nhanh chóng lắng xuống. Ông thậm chí còn dịu giọng với quân đội Anh sau phát biểu gây tranh cãi về vai trò NATO tại Afghanistan - nơi Anh mất 457 binh sĩ. Với các chính trị gia theo chủ nghĩa dân túy, sự ủng hộ vẫn là tài sản quan trọng.
Châu Âu vì thế đang đi trên lằn ranh mong manh: phải điều chỉnh đủ để tự bảo đảm an ninh khi trật tự cũ đã lung lay, nhưng không thay đổi đến mức không thể quay lại quỹ đạo hợp tác nếu Washington hậu Trump ổn định hơn. Chính bởi vậy, một nhà ngoại giao châu Âu mô tả tâm trạng trước thềm Munich là "tự tin thận trọng, nhưng đầy lo lắng về chặng đường phía trước".
Chặng đường phía trước và những thách thức an ninh
Từ nay đến bầu cử giữa kỳ Mỹ còn 9 tháng - thời điểm có thể làm suy yếu quyền lực tổng thống và mở đường cho tham vọng kế nhiệm của ông Vance. Trong hai năm trước cuộc bầu cử 2028, sự ổn định toàn cầu và những đồng minh "biết điều" có thể trở thành lợi thế cho những ai muốn tiếp bước ông Trump. Dù mỗi tuần chính sách đối ngoại của ông có thể dài như một kỷ nguyên, nhiệm kỳ của ông vẫn hữu hạn.
Trên thực tế, những thay đổi cụ thể cho đến nay còn khá hạn chế. Washington có thể giảm vai trò trong chuỗi cung ứng NATO cho Ukraine và yêu cầu châu Âu chi trả nhiều hơn, đồng thời tỏ ra dè dặt hơn trong việc công khai đối đầu Nga trong lúc tìm cách đàm phán với Moscow. Tuy vậy, chưa có dấu hiệu Mỹ rút quân ồ ạt khỏi châu Âu, chấm dứt chia sẻ tình báo với Kyiv hay thay đổi căn bản trong học thuyết hạt nhân Washington.
Châu Âu tăng cường tự chủ an ninh và đối mặt thách thức nội bộ
Ngược lại, các cường quốc châu Âu đã bắt đầu cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP vào năm 2035 - bước đi được nhiều quan chức thừa nhận là "đáng lẽ phải làm từ lâu". Một châu lục giàu có với nửa tỷ dân liệu có thể mãi phụ thuộc vào Mỹ để tự vệ? Sau nhiều thập niên hội nhập, câu hỏi về quyền tự chủ an ninh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết với châu Âu.
Trong bối cảnh đồng minh chủ chốt vừa khó lường vừa không thể thiếu, chiến lược của châu Âu ngày càng giống Kyiv: giữ vững lằn ranh đỏ, tránh khiêu khích Nhà Trắng, đồng thời tỏ ra trân trọng sự hỗ trợ của Mỹ. Đó là "chế độ sinh tồn" của Tổng thống Volodymyr Zelensky - đủ để tồn tại, nhưng dường như lại không tạo dư địa thịnh vượng.
Mối đe dọa lớn hơn còn đến từ bên trong NATO: sự xói mòn chuẩn mực công chúng và đà trỗi dậy của các phong trào dân túy cực hữu như National Rally, Reform UK hay Alternative for Germany. Song, ngay cả các lực lượng này cũng bộc lộ giới hạn trong "chủ nghĩa tân Mỹ" khi phản ứng tiêu cực trước vụ Greenland. Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, dù thuộc cánh hữu, lại thường đóng vai trò điều tiết hơn là kích hoạt xu hướng cực đoan.
Tương lai nằm trong tay châu Âu
Báo cáo An ninh Munich công bố đầu tháng cho thấy người dân châu Âu bi quan về tương lai và khao khát thay đổi. Tuy nhiên, gánh nặng nợ hậu Covid-19, mối đe dọa từ Nga và một trật tự thế giới định hình lại dưới thời ông Trump sẽ không biến mất chỉ vì cán cân chính trị nghiêng sang hữu. Rốt cuộc, châu Âu đang đứng trước khoảnh khắc mà tương lai nằm trong chính tay mình.
Nếu nói điều ngược lại với các nền dân chủ giàu có và tự do bậc nhất thế giới, phản ứng chắc chắn sẽ dữ dội. Và chính sự trang trọng, điềm tĩnh của Munich lại là bối cảnh phù hợp để nhắc nhở cử tri châu Âu về giá trị của chuẩn mực, ổn định cùng khả năng tìm thấy tinh thần lạc quan sáng tạo giữa đống bụi của một thời kỳ phá dỡ.
