Bóng Ma Lịch Sử Cản Trở Hòa Bình Mỹ - Iran: Đàm Phán Trên 'Bãi Mìn' Ngờ Vực
Những nỗ lực xích lại gần nhau để đạt được một thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran hiện đang bị cản trở bởi bóng ma của những mâu thuẫn lịch sử kéo dài hàng thập niên. Theo phân tích từ tờ El País của Tây Ban Nha, Mỹ đang dấn thân vào một "ván bài ngoại giao" đầy phức tạp với Tehran, khi các đề xuất hòa bình từ Nhà Trắng liên tục vấp phải sự khước từ. Mục tiêu chính được đặt ra là chấm dứt cuộc chiến do Israel và Mỹ khởi xướng vào ngày 28/2, nhưng bàn cờ chính trị này đang bị đè nặng bởi những hiềm khích tích tụ suốt gần nửa thế kỷ qua.
Hố Sâu Ngăn Cách Từ Những Sự Kiện Lịch Sử
Để hiểu rõ nguồn gốc của sự oán giận giữa hai quốc gia, cần phải quay lại thời điểm cuộc Cách mạng Hồi giáo tháng 2/1979, sự kiện đưa lãnh tụ tối cao lên nắm quyền tại Iran. Iran khi đó cáo buộc Mỹ ủng hộ vua Shah Mohammad Reza Pahlavi, dẫn đến mong muốn ngăn chặn chính phủ Mỹ cấp tị nạn cho ông Shah khi ông đang điều trị ung thư ở New York. Đến tháng 11/1979, 400 sinh viên theo đạo Hồi đã tấn công Đại sứ quán Mỹ ở Tehran, bắt giữ 66 con tin, với 52 người bị giam giữ trong 444 ngày. Sự kiện này trở thành bước ngoặt lịch sử, làm đóng băng quan hệ giữa hai nước.
Nỗ lực giải cứu con tin của Tổng thống Jimmy Carter thông qua Chiến dịch Eagle Claw vào tháng 4/1980 đã kết thúc trong thảm họa khi một máy bay trực thăng va chạm với máy bay vận tải, khiến 8 binh sĩ Mỹ thiệt mạng và chấm dứt sự nghiệp chính trị của ông Carter. Phải đến ngày 20/1/1981, trong lễ nhậm chức của Tổng thống Ronald Reagan, Iran mới thả 52 con tin như một cử chỉ thiện chí. Asli Aydintasbas, nhà phân tích tại Viện Brookings, giải thích rằng Iran chiếm một vị trí đặc biệt trong tâm trí người Mỹ, "vừa là đối thủ, vừa là biểu tượng thù địch chống lại lợi ích của Washington trong nửa thế kỷ qua".
Những Thất Bại Trong Quá Khứ Và Bài Học Đắt Giá
Quan hệ giữa hai nước chỉ bắt đầu tan băng khi ông Hassan Rouhani lên nắm quyền tổng thống Iran vào năm 2013. Sau một thập niên đàm phán, dưới thời Tổng thống Barack Obama, hai bên đã ký kết thỏa thuận năm 2015, theo đó Iran ngừng theo đuổi vũ khí hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump sau đó gọi đây là "thỏa thuận tồi tệ nhất", rút khỏi thỏa thuận năm 2018 và tái áp đặt các lệnh trừng phạt. Theo ông Aydintasbas, "Tại Tehran, bài học từ nền ngoại giao trong quá khứ cho thấy không thể tin tưởng Mỹ. Mỹ có thể thay đổi lập trường ngay cả khi đã đặt bút ký thỏa thuận".
Giáo sư Saied Reza Ameli từ Đại học Tehran, trong một bài viết trên tờ Al Jazeera Centre for Studies, nhấn mạnh rằng "kinh nghiệm lịch sử khi đối trọng với Mỹ cho thấy ngoại giao thông thường - dựa trên thiện chí và trách nhiệm - hoàn toàn vô hiệu trước các lợi ích cấu trúc và thói quen phá bỏ thỏa thuận của Washington". Do đó, Tehran đã vạch ra "chủ nghĩa hiện thực kiểu Iran", nơi chỉ có năng lực tác chiến thực tế mới là bảo chứng cho an ninh quốc gia, vượt lên trên lựa chọn đơn thuần giữa đàm phán hay đối đầu.
Con Đường Phía Trước: Hy Vọng Và Thách Thức
Mỹ hiện đang hướng tới mục tiêu phá bỏ chương trình hạt nhân của Iran, với chiến dịch Midnight Hammer vào tháng 6/2025 nhắm vào các cơ sở hạt nhân tại Fordow, Natanz và Isfahan. Dù Lầu Năm Góc tuyên bố làm chậm chương trình này, nó không bị xóa bỏ hoàn toàn, dẫn đến các vòng đàm phán mới thông qua trung gian Oman. Ngoại trưởng Oman Badr Al Busaidi từng tuyên bố thỏa thuận "đã nằm trong tầm tay" trước khi xung đột bùng phát, và ông bày tỏ sự thất vọng khi "các tiến triển tích cực và nghiêm túc bị phá hoại".
Trong khi đó, tờ The Nationalist cảnh báo rằng việc Iran duy trì ảnh hưởng và hỗ trợ các nhóm vũ trang trong khu vực là "thùng thuốc súng", khiến xung đột quy mô lớn khó tránh khỏi. Các khung hòa bình do Tehran đưa ra, tập trung vào nới lỏng trừng phạt để đổi lấy nhượng bộ hạt nhân, bị cho là chưa thỏa đáng và lặp lại công thức cũ từ thời Obama. Anwar Gargash, Cố vấn Ngoại giao của Tổng thống UAE, chỉ ra rằng mô hình này tồn tại "những khiếm khuyết căn bản" và không giải quyết được mất ổn định khu vực.
Dẫu vậy, vẫn còn chỗ cho hy vọng. Ông Aydintasbas tin rằng Iran và Mỹ vẫn có cơ hội đàm phán, dù sự ngờ vực rất sâu sắc. Julien Barnes-Dacey từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu lưu ý rằng việc ông Trump liên tục đặt điều kiện "Iran đầu hàng" là điều Tehran không thể chấp nhận, và ngoại giao hiện được coi như công cụ chiến thuật trong chiến tranh thay vì con đường dẫn đến bình thường hóa quan hệ. Trong bối cảnh đó, các bên trung gian như Pakistan đang nỗ lực tạo ra vết nứt trong bức tường ngờ vực tưởng chừng không thể xuyên thủng, mở ra khả năng cho một giải pháp hòa bình trong tương lai.
